ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ
1. ਪ੍ਰਾਚੀਨ
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਸਰੋਤਾਂ
ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-
1.ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ
2. ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ
3. ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
4. ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਬੂਤ
ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ-
ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵੇਦ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਕਲਕ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵੈਪਾਯਨ ਵੇਦਵਿਆਸ ਮੰਨਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਵੇਦ ਹਨ- ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ।
ਰਿਗਵੇਦ
v ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਗਿਆਨ ਦੇ
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਰਿਗਵੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
v ਇਸ ਵਿੱਚ 10 ਮੰਡਲ, 1028 ਸੂਕਤ (ਵਾਲਖਿਲਿਆ ਪਾਠ ਦੇ 11 ਸੂਕਤਾਂ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ 10,462 ਛੰਦ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਦ ਦੀਆਂ
ਤੁਕਾਂ/ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ
ਵੇਦ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਆਰੀਅਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
v ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ
ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਤਰੀ
ਮੰਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 9ਵੇਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
v ਇਸ ਦੇ 8ਵੇਂ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਛੰਦਾਂ/ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲ ਕਿਹਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
v ਚਤੁਸ਼ਵਰਣਯ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮੂਲ
ਸ੍ਰੋਤ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ 10ਵੇਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਪੁਰਸ਼ਸੁਕਤ
ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਬਾਹਾਂ, ਪੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ।
ਨੋਟ: ਧਰਮਸੂਤਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ, ਕਿੱਤਿਆਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਕਰਤੱਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
v ਵਾਮਨਵਤਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ
ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੋਤ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ।
v ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਲਈ 250 ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਲਈ 200 ਭਜਨ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਤਪਥ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।
ਯਜੁਰਵੇਦ
v ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਸਵਰ ਜਪਣ ਲਈ ਮੰਤਰਾਂ
ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਯਜੁਰਵੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਧਵਰਿਉ ਕਿਹਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
v ਇਹ ਇੱਕ ਵੇਦ ਹੈ ਜੋ ਗੱਦ ਅਤੇ
ਪਦ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਸਾਮਵੇਦ
v ਇਹ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜੋ ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਦਰਾਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
v ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ
ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਰਵਵੇਦ
v ਅਥਰਵਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ
ਗਏ ਇਸ ਵੇਦ ਵਿਚ ਰੋਗ, ਰੋਕਥਾਮ, ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਜਾਦੂ ਜਾਦੂ-ਟੂਣਾ, ਸਰਾਪ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਉਸਤਤ, ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ, ਦਵਾਈ, ਖੋਜ, ਵਿਆਹ, ਪ੍ਰੇਮ, ਹਨ ।
|
ਪੁਰਾਣ |
ਸੰਬੰਧੀ ਵੰਸ਼ |
|
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ |
ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ |
|
ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ |
ਆਂਧਰਾ ਸਤਵਾਹਨ |
|
ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ |
ਗੁਪਤਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ |
v ਰਾਜਕਰਮ, ਮਾਤਭੂਮੀ-ਮਹਾਤਮਿਆ ਆਦਿ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ
ਹੈ। ਅਥਰਵਵੇਦ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਅਤੇ ਸੰਮਤੀ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਦ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਮ ਵੇਦ ਅਥਰਵਵੇਦ
ਹੈ । ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਛੇ
ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਹਨ- ਸਿੱਖਿਆ, ਜੋਤਿਸ਼, ਕਲਪ, ਵਿਆਕਰਣ, ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਛੰਦ।
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਰਣਨ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ
ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਲੋਮਹਰਸ਼ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਗ੍ਰਸ਼ਰਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 18 ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਂ-ਮਤਸਯ, ਵਾਯੂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਵਿਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਮਿਲਦੀ
ਹੈ ।
ਨੋਟ: ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ।
v ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਾਣ ਸਧਾਰਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ
ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ
ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪੁਜਾਰੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ।
v ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘਟੀਆ
ਦਰਜਾ ਮੈਤ੍ਰੇਯਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੂਏ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦਾ ਤੀਜਾ ਮੁੱਖ ਵਿਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
v ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
v ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੰਗ ਕਾਲ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਪਾਠ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਗੁਪਤਾ ਯੁੱਗ
ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
v ਜਾਤਕ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਹੀਨਯਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਕਥਾਵਸਤੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ
ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
v ਜੈਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਕਲਪਸੂਤਰ’ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭਗਵਤੀ ਸੂਤਰ
ਮਹਾਂਵੀਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ
ਹੈ।
v ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਲੇਖਕ ਚਾਣਕਯ (ਕੌਟਿਲਯ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰਗੁਪਤ) ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ 15 ਅਧਿਕਰਨਾਂ ਅਤੇ 180 ਪਰਿਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ
ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
v ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਯਤਨ ਕਲਹਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਲਹਣ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਰਾਜਤਰੰਗਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ
ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।
v ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਅਰਬ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚਚਨਾਮਾ (ਲੇਖਕ-ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
v 'ਅਸ਼ਟਾਧਿਆਈ' (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ) ਦਾ ਲੇਖਕ ਪਾਣਿਨੀ
ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਮੌਰੀਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ
ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
v ਕਾਤਿਆਯਨ ਦੀ ਗਾਰਗੀ-ਸੰਹਿਤਾ ਇੱਕ ਜੋਤਸ਼ੀ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ
ਯਵਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
v ਪਤੰਜਲੀ ਪੁਸ਼ਿਆਮਿੱਤਰ ਸ਼ੁੰਗ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਭਾਸ਼ਯ ਸ਼ੁੰਗਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
ਵਿਦੇਸ਼ੀ
ਯਾਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ
A. ਗ੍ਰੀਕ-ਰੋਮਨ
ਲੇਖਕ
1. ਟੇਸੀਅਸ ਈਰਾਨ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ
ਵੈਦ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2. ਹੇਰੋਡੋਟਸ
ਨੂੰ 'ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪਿਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਹਿਸਟੋਰਿਕਾ
ਵਿੱਚ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ
ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਰਸ਼ੀਆ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਅਫਵਾਹਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ।
3. ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ/ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਲੇਖਕਾਂ
ਵਿੱਚ ਨੀਰਆਕਸ, ਐਨੇਸੀਕ੍ਰੇਟ ਅਤੇ ਓਸਟੀਓਬੁਲਸ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਹਨ।
4.ਮੇਗਾਸਥੀਨੀਜ਼: ਉਹ ਸੈਲਿਊਕਸ ਨਿਕੇਟਰ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ,
ਜੋ ਚੰਦਰਗੁਪਤ
ਮੌਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ।ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਇੰਡੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮੌਰੀਆ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
5. ਡਾਈਮੇਕਸ : ਉਹ ਸੀਰੀਆ ਦੇ
ਰਾਜੇ ਐਂਟੀਓਕਸ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ, ਜੋ ਬਿੰਦੁਸਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੀ
ਮੌਰੀਆ ਯੁੱਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।
6. ਡਾਇਨੀਸੀਅਸ : ਉਹ ਮਿਸਰ ਦੇ
ਰਾਜੇ ਟਾਲਮੀ ਫਿਲਾਡੇਲਫਸ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ, ਜੋ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।
7.
ਟਾਲਮੀ : ਉਸਨੇ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ 'ਭਾਰਤ
ਦਾ ਭੂਗੋਲ' ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।
8. ਪਲੀਨੀ
: ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ’ ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ
ਲਿਖੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ, ਖਣਿਜਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਹਨ।
9. ਪੇਰਿਪਲਸ ਓਫ ਦ ਅਰਿਥਿਅਨ ਸੀ : ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ
ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖਕ 80 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ
ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਮਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
B ਚੀਨੀ
ਲੇਖਕ
1.ਫਾਹੀਯਾਨ: ਇਹ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਗੁਪਤ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ
ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਮੱਧ
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
2. ਸੰਯੂਗਨ: ਇਹ 518 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ
ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ
ਕੀਤੀਆਂ।
3. ਹਿਊਨਸਾਂਗ
: ਇਹ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੇ
ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਹਿਊਨਸਾਂਗ 629 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ
ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ
ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਕਪਿਸ਼ਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। 15 ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 645 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨ
ਪਰਤਿਆ। ਉਹ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲੰਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ
ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬੋਧੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸੀ-ਯੂ-ਕੀ ਦੇ ਨਾਂ
ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 138 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਧ ਦਾ
ਰਾਜਾ ਸ਼ੂਦਰ ਸੀ।
ਨੋਟ: ਹਿਊਨਸਾਂਗ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਆਚਾਰੀਆ ਸ਼ਿਲਭਦਰ ਸਨ।
4.ਇਤਸਿੰਗ: ਇਹ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ
ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਆਪਣੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਿਕਰਮਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ
ਹੈ।
C. ਅਰਬੀ
ਲੇਖਕ
1. ਅਲਵਰੂਨੀ: ਇਹ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ
ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਕਿਤਾਬ-ਉਲ-ਹਿੰਦ ਜਾਂ ਤਹਕੀਕ-ਏ-ਹਿੰਦ
(ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੋਜ)’ ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੁਸਤਕ
ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ,
ਤਿਉਹਾਰ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ, ਭਾਰ ਅਤੇ ਮਾਪ ਦੇ
ਢੰਗ, ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਮੰਗ
ਕਾਨੂੰਨ, ਮੈਟ੍ਰੋਲੋਜੀ ਆਦਿ
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅੱਸੀ ਅਧਿਆਵਾਂ
ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਧਰਮ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।
2.ਇਬਨ ਬਤੂਤਾ: ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਉਸਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਹਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ
ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ
ਦਿਲਚਸਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 1333
ਈ: ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ
ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ
ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ
ਕਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਜੱਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
D ਹੋਰ
ਲੇਖਕ
1. ਤਾਰਾਨਾਥ : ਉਹ
ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ 'ਕੰਗਯੂਰ' ਅਤੇ
'ਤੰਗਯੂਰ' ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
2.ਮਾਰਕੋਪੋਲੋ ਨੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ
ਵਿੱਚ ਪੰਡਯਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪਾਂਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ
ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ
v ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਮਿੱਤਰ, ਵਰੁਣ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਆ (ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ) ਦੇ ਨਾਂ 1400 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 'ਬੋਗਜ਼-ਕੋਈ' (ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
v ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਗਵਤ
ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਯਵਨ ਰਾਜਦੂਤ 'ਹੋਲੀਓਡੋਰਸ' ਦੇ ਵੇਸਨਗਰ
(ਵਿਦਿਸ਼ਾ) ਗਰੁੜ ਥੰਮ੍ਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
v ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਭਾਰਤਵਰਸ਼' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹਥੀਗੁੰਫਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿਚ ਹੈ।
v ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਰਭਿਕਸ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਭਿਲੇਖ ਸੌਹਗੌਰਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ।
v ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ
ਹੂਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭੀਤਰੀ ਸਤੰਭ ਲੇਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
v ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਤੀ
ਸਬੂਤ ਏਰਨ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਸ਼ਾਸਕ ਭਾਨੁਗੁਪਤਾ) ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
v ਰੇਸ਼ਮ ਜੁਲਾਹੇ ਦੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਦਸੌਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
v ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਨੀਓਲਿਥਿਕ/ਨਵ ਪਥਰਯੁੱਗ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਬੁਰਜਹੋਮ ਤੋਂ ਗਰਤਾਵਾਸ (ਟੋਏ
ਘਰ) ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਸਨ।
v ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਕਿਆਂ
ਨੂੰ ਆਹਤ ਸਿੱਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਾਅਰਪਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
v ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ
ਲਿਖਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਯਵਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
v ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੂੰ ਵੀਨਾ ਵਜਾਉਂਦੇ
ਹੋਏ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸਿੱਕਾ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
v ਰੋਮਨ ਸਿੱਕੇ ਅਰਿਕਮੇਡੂ (ਪੁਡੂਚੇਰੀ
ਦੇ ਨੇੜੇ) ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ।
v ਨੋਟ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਪਹਿਲਾਂ
ਬਰਮਾ (ਸੁਵਰਨਭੂਮੀ-ਮੌਜੂਦਾ ਮਿਆਂਮਾਰ), ਮਲਾਇਆ (ਗੋਲਡਨ ਆਈਲੈਂਡ), ਕੰਬੋਡੀਆ (ਕੰਬੋਜਾ) ਅਤੇ ਜਾਵਾ (ਯਵਦੀਪ) ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ।
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਕਾਰਡ
|
ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਸ਼ਾਸਕ |
|
ਹਾਥੀਗੁੰਫਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਬਿਨਾ ਤਰੀਖ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ) |
ਕਲਿੰਗ ਰਾਜਾ ਖਾਰਵੇਲ |
|
ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ (ਗਿਰਨਾਰ) ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਨਾਸਿਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਰੁਦਰਦਾਮਨ ਗੌਤਮੀ ਬਲਸ਼੍ਰੀ |
|
ਪ੍ਰਯਾਗ ਥੰਮ੍ਹ ਲੇਖ |
ਸਮੁੰਦਰਗੁਪਤ |
|
ਏਹੋਲ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਪੁਲਕੇਸ਼ਿਨ-II |
|
ਮੰਦਸੌਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਮਾਲਵਾ ਰਾਜਾ ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ |
|
ਗਵਾਲੀਅਰ |
ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ ਨਰੇਸ਼ ਭੋਜ |
|
ਭੀਤਰੀ ਅਤੇ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਸਕੰਦਗੁਪਤ |
|
ਦੇਵਪਾੜਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਿਜੇਸੇਨ |
|
ਨੋਟ: ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਐਪੀਗ੍ਰਾਫੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |
|