ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

 ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

 

1. ਪਿਆਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Jean Piaget)

• ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
1. ਸੰਵੇਦਨ-ਗਤੀ (0–2 ਸਾਲ) → ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
2. ਪ੍ਰੀ-ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (2–7 ਸਾਲ) → ਪ੍ਰਤੀਕ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਪਨਾ।
3. ਕੰਕਰੀਟ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (7–11 ਸਾਲ) → ਤਰਕ, ਵਰਗੀਕਰਨ, ਸੰਰਖਣ।
4. ਫਾਰਮਲ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (11+ ਸਾਲ) → ਅਭਾਵਕ ਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸੋਚ।

---

2. ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦੀ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਥਿਊਰੀ (Lev Vygotsky)

• ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
• ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ:
• ZPD (Zone of Proximal Development) → ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
• Scaffolding → ਅਧਿਆਪਕ/ਸਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ।
• ਭਾਸ਼ਾ ਸੋਚ ਦਾ ਅਧਾਰ।

---

3. ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Lawrence Kohlberg)

• ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ 3 ਪੱਧਰ:
1. ਪੂਰਵ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਸਜ਼ਾ-ਇਨਾਮ)
2. ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਯਮ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ)
3. ਉਪਰ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਧਾਂਤ)

---

4. ਐਰਿਕਸਨ ਦੀ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਥਿਊਰੀ (Erik Erikson)

• ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ।
• ਸਕੂਲੀ ਉਮਰ (6–12 ਸਾਲ): Industry vs Inferiority → ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੜਾਅ।

---

5. ਬਰੂਨਰ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Jerome Bruner)

• ਬੱਚਾ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
• ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੜਾਅ:
1. Enactive (ਕਿਰਿਆ-ਆਧਾਰਤ)
2. Iconic (ਚਿੱਤਰ-ਆਧਾਰਤ)
3. Symbolic (ਭਾਸ਼ਾ-ਆਧਾਰਤ)

---

6. ਬੈਂਡੂਰਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Albert Bandura)

• ਬੱਚੇ ਦੇਖਕੇ ਤੇ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
• Bobo Doll ਪ੍ਰਯੋਗ।
• Modeling, Self-efficacy, Vicarious learning।

---

7. ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (Edward Thorndike – Connectionism)

• Trial & Error Learning।
• ਕਾਨੂੰਨ:
• ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Effect)
• ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Readiness)
• ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Exercise)

---

8. ਪਾਵਲੌਵ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Ivan Pavlov)

• ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
• ਘੰਟੀ + ਖਾਣਾ → ਲਾਰ।
• ਆਦਤਾਂ, ਡਰ, ਫੋਬੀਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ।

---

9. ਸਕਿਨਰ ਦੀ ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (B.F. Skinner)

• ਸਿੱਖਣ ਮਜ਼ਬੂਤੀ (reinforcement) ਤੇ ਨਿਰਭਰ।
• Positive reinforcement, Negative reinforcement, Punishment।
• ਕਲਾਸਰੂਮ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ।

---

10. ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਥਿਊਰੀ (Howard Gardner)

• ਇਕੱਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
• 8 ਕਿਸਮਾਂ:
• ਭਾਸ਼ਾਈ, ਗਣਿਤੀ, ਸਥਾਨਿਕ, ਸੰਗੀਤਕ, ਸਰੀਰਕ, ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ, ਕੁਦਰਤੀ।

---

11. ਮੈਸਲੋ ਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤ (Abraham Maslow)

• Hierarchy of Needs:
1. ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ (ਖਾਣਾ, ਪਾਣੀ)
2. ਸੁਰੱਖਿਆ
3. ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧ
4. ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ
5. ਆਤਮ-ਸਾਕਾਰਤਾ (Self-Actualization)

---

12. ਬਲੂਮ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ (Benjamin Bloom – Bloom’s Taxonomy)

• ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ:
• Cognitive (ਗਿਆਨ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Affective (ਭਾਵਨਾ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Psychomotor (ਕੌਸ਼ਲ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Cognitive ਵਿੱਚ 6 ਪੱਧਰ: ਯਾਦ → ਸਮਝ → ਲਾਗੂ → ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ → ਮੁਲਾਂਕਨ → ਰਚਨਾ।

---

ਸੰਖੇਪ ਟੇਬਲ (TET ਰਿਵਿਜ਼ਨ ਲਈ)

ਥਿਊਰੀ	ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ	ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ
ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ	Piaget	ਸੋਚ ਦੇ 4 ਪੜਾਅ
ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ	Vygotsky	ZPD, Scaffolding
ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ	Kohlberg	3 ਪੱਧਰ
ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ	Erikson	ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ
ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ	Bruner	Spiral curriculum
ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ	Bandura	ਮਾਡਲਿੰਗ, ਅਨੁਕਰਨ
ਕਨੈਕਸ਼ਨਿਜ਼ਮ	Thorndike	Trial & Error, ਕਾਨੂੰਨ
ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ	Pavlov	ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ
ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ	Skinner	Reinforcement & Punishment
ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ	Gardner	8 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ
ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਹਾਇਰਾਰਕੀ	Maslow	ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਪਿਰਾਮਿਡ
ਬਲੂਮ ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ	Bloom	ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ

---

Quick Table (for TET Revision)

Theory	Psychologist	Key Idea
Cognitive Development	Piaget	4 stages of thinking
Socio-Cultural	Vygotsky	ZPD, scaffolding
Moral Development	Kohlberg	3 levels, 6 stages
Psychosocial	Erikson	8 stages of life
Discovery Learning	Bruner	Spiral curriculum
Social Learning	Bandura	Observation, modeling
Connectionism	Thorndike	Trial & error, laws of learning
Classical Conditioning	Pavlov	Learning by association
Operant Conditioning	Skinner	Reinforcement, punishment
Multiple Intelligences	Gardner	8 intelligences
Hierarchy of Needs	Maslow	Motivation pyramid
Bloom’s Taxonomy	Bloom	Learning objectives

 

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

 ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

 

1. ਪਿਆਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Jean Piaget)

• ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
1. ਸੰਵੇਦਨ-ਗਤੀ (0–2 ਸਾਲ) → ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
2. ਪ੍ਰੀ-ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (2–7 ਸਾਲ) → ਪ੍ਰਤੀਕ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਪਨਾ।
3. ਕੰਕਰੀਟ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (7–11 ਸਾਲ) → ਤਰਕ, ਵਰਗੀਕਰਨ, ਸੰਰਖਣ।
4. ਫਾਰਮਲ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (11+ ਸਾਲ) → ਅਭਾਵਕ ਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸੋਚ।

---

2. ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦੀ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਥਿਊਰੀ (Lev Vygotsky)

• ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
• ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ:
• ZPD (Zone of Proximal Development) → ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
• Scaffolding → ਅਧਿਆਪਕ/ਸਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ।
• ਭਾਸ਼ਾ ਸੋਚ ਦਾ ਅਧਾਰ।

---

3. ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Lawrence Kohlberg)

• ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ 3 ਪੱਧਰ:
1. ਪੂਰਵ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਸਜ਼ਾ-ਇਨਾਮ)
2. ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਯਮ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ)
3. ਉਪਰ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਧਾਂਤ)

---

4. ਐਰਿਕਸਨ ਦੀ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਥਿਊਰੀ (Erik Erikson)

• ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ।
• ਸਕੂਲੀ ਉਮਰ (6–12 ਸਾਲ): Industry vs Inferiority → ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੜਾਅ।

---

5. ਬਰੂਨਰ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Jerome Bruner)

• ਬੱਚਾ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
• ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੜਾਅ:
1. Enactive (ਕਿਰਿਆ-ਆਧਾਰਤ)
2. Iconic (ਚਿੱਤਰ-ਆਧਾਰਤ)
3. Symbolic (ਭਾਸ਼ਾ-ਆਧਾਰਤ)

---

6. ਬੈਂਡੂਰਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Albert Bandura)

• ਬੱਚੇ ਦੇਖਕੇ ਤੇ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
• Bobo Doll ਪ੍ਰਯੋਗ।
• Modeling, Self-efficacy, Vicarious learning।

---

7. ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (Edward Thorndike – Connectionism)

• Trial & Error Learning।
• ਕਾਨੂੰਨ:
• ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Effect)
• ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Readiness)
• ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Exercise)

---

8. ਪਾਵਲੌਵ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Ivan Pavlov)

• ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
• ਘੰਟੀ + ਖਾਣਾ → ਲਾਰ।
• ਆਦਤਾਂ, ਡਰ, ਫੋਬੀਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ।

---

9. ਸਕਿਨਰ ਦੀ ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (B.F. Skinner)

• ਸਿੱਖਣ ਮਜ਼ਬੂਤੀ (reinforcement) ਤੇ ਨਿਰਭਰ।
• Positive reinforcement, Negative reinforcement, Punishment।
• ਕਲਾਸਰੂਮ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ।

---

10. ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਥਿਊਰੀ (Howard Gardner)

• ਇਕੱਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
• 8 ਕਿਸਮਾਂ:
• ਭਾਸ਼ਾਈ, ਗਣਿਤੀ, ਸਥਾਨਿਕ, ਸੰਗੀਤਕ, ਸਰੀਰਕ, ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ, ਕੁਦਰਤੀ।

---

11. ਮੈਸਲੋ ਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤ (Abraham Maslow)

• Hierarchy of Needs:
1. ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ (ਖਾਣਾ, ਪਾਣੀ)
2. ਸੁਰੱਖਿਆ
3. ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧ
4. ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ
5. ਆਤਮ-ਸਾਕਾਰਤਾ (Self-Actualization)

---

12. ਬਲੂਮ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ (Benjamin Bloom – Bloom’s Taxonomy)

• ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ:
• Cognitive (ਗਿਆਨ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Affective (ਭਾਵਨਾ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Psychomotor (ਕੌਸ਼ਲ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Cognitive ਵਿੱਚ 6 ਪੱਧਰ: ਯਾਦ → ਸਮਝ → ਲਾਗੂ → ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ → ਮੁਲਾਂਕਨ → ਰਚਨਾ।

---

ਸੰਖੇਪ ਟੇਬਲ (TET ਰਿਵਿਜ਼ਨ ਲਈ)

ਥਿਊਰੀ	ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ	ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ
ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ	Piaget	ਸੋਚ ਦੇ 4 ਪੜਾਅ
ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ	Vygotsky	ZPD, Scaffolding
ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ	Kohlberg	3 ਪੱਧਰ
ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ	Erikson	ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ
ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ	Bruner	Spiral curriculum
ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ	Bandura	ਮਾਡਲਿੰਗ, ਅਨੁਕਰਨ
ਕਨੈਕਸ਼ਨਿਜ਼ਮ	Thorndike	Trial & Error, ਕਾਨੂੰਨ
ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ	Pavlov	ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ
ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ	Skinner	Reinforcement & Punishment
ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ	Gardner	8 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ
ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਹਾਇਰਾਰਕੀ	Maslow	ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਪਿਰਾਮਿਡ
ਬਲੂਮ ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ	Bloom	ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ

---

Quick Table (for TET Revision)

Theory	Psychologist	Key Idea
Cognitive Development	Piaget	4 stages of thinking
Socio-Cultural	Vygotsky	ZPD, scaffolding
Moral Development	Kohlberg	3 levels, 6 stages
Psychosocial	Erikson	8 stages of life
Discovery Learning	Bruner	Spiral curriculum
Social Learning	Bandura	Observation, modeling
Connectionism	Thorndike	Trial & error, laws of learning
Classical Conditioning	Pavlov	Learning by association
Operant Conditioning	Skinner	Reinforcement, punishment
Multiple Intelligences	Gardner	8 intelligences
Hierarchy of Needs	Maslow	Motivation pyramid
Bloom’s Taxonomy	Bloom	Learning objectives