-->

WWW.PUNJABSTUDY.IN

 WWW.PUNJABSTUDY.IN ਵੈਬਸਾਇਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ ।ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ । ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ .Thought of the day ---Even the genius asks questions. END IS NOT THE END IN FACT E.N.D. MEANS "EFFORTS NEVER DIE." -DR. A.P.J. ABDUL KALAM . SLOW SUCCESS BUILDS CHARACTER,FAST SUCCESS BUILDS EGO. -SIR RATAN TATA . WHEN YOUR PARENTS ARE NOT RICH BUT STILL AFFORDS TO GIVE YOU A BEAUTIFUL LIFE, APPRECIATE THEIR SACRIFICES. - SWAMI VIVEKANANDA HOME IS DARK WITHOUT MOM, LIFE IS DARK WITHOUT DAD. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. NEVER FORGET YOUR ROOTS, AND ALWAYS BE PROUD OF WHERE YOU COME FROM. - SIR RATAN TATA. FROM BIRTH TO DEATH, THERE MAY BE A MILLION RELATIONSHIPS BUT YOU WILL NEVER FIND A CARING FATHER AND A LOVING MOTHER AGAIN. EVERYTHING IS BEAUTIFUL DEPENDING ON THE SITUATION .A BELL SOUNDS IRRITATING AT 9AM BUT THE SAME BELL SOUNDS MELODIOUS AT 4PM. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. IF YOU WANT TO WALK FAST, WALK ALONE. BUT IF YOU WANT TO WALK FAR,WALK TOGETHER. -SIR RATAN TATA . THE BIGGEST MISTAKE ONE CAN MAKE IS LOSING YOURSELF IN THE PROCESS OF VALUING SOMEONE TOO MUCH AND FORGETTING THAT YOU ARE SPECIAL TOO. -SWAMI VIVEKANANDA. BEHAVIOUR IS ALWAYS GREATER THAN KNOWLEDGE. BECAUSE IN LIFE THERE ARE MANY SITUATIONS WHERE KNOWLEDGE FAILS BUT BEHAVIOUR CAN STILL HANDLE. -DR.A.P.J.ABDUL KALAM. DON'T BE SERIOUS ,ENJOY LIFE AS IT COMES. - SIR RATAN TATA. EVERYTHING IS EASY WHEN YOU ARE BUSY.BUT NOTHING IS EASY WHEN YOU ARE LAZY. -SWAMI VIVEKANANDA .

Showing posts with label ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ). Show all posts
Showing posts with label ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ). Show all posts

Thursday, 2 October 2025

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)


1. ਪਿਆਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Jean Piaget)

  • ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
    1. ਸੰਵੇਦਨ-ਗਤੀ (0–2 ਸਾਲ) → ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
    2. ਪ੍ਰੀ-ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (2–7 ਸਾਲ) → ਪ੍ਰਤੀਕ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਪਨਾ।
    3. ਕੰਕਰੀਟ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (7–11 ਸਾਲ) → ਤਰਕ, ਵਰਗੀਕਰਨ, ਸੰਰਖਣ।
    4. ਫਾਰਮਲ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (11+ ਸਾਲ) → ਅਭਾਵਕ ਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸੋਚ।

2. ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦੀ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਥਿਊਰੀ (Lev Vygotsky)

  • ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
  • ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ:
    • ZPD (Zone of Proximal Development) → ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
    • Scaffolding → ਅਧਿਆਪਕ/ਸਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ।
  • ਭਾਸ਼ਾ ਸੋਚ ਦਾ ਅਧਾਰ।

3. ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Lawrence Kohlberg)

  • ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ 3 ਪੱਧਰ:
    1. ਪੂਰਵ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਸਜ਼ਾ-ਇਨਾਮ)
    2. ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਯਮ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ)
    3. ਉਪਰ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਧਾਂਤ)

4. ਐਰਿਕਸਨ ਦੀ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਥਿਊਰੀ (Erik Erikson)

  • ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ।
  • ਸਕੂਲੀ ਉਮਰ (6–12 ਸਾਲ): Industry vs Inferiority → ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੜਾਅ।

5. ਬਰੂਨਰ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Jerome Bruner)

  • ਬੱਚਾ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
  • ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੜਾਅ:
    1. Enactive (ਕਿਰਿਆ-ਆਧਾਰਤ)
    2. Iconic (ਚਿੱਤਰ-ਆਧਾਰਤ)
    3. Symbolic (ਭਾਸ਼ਾ-ਆਧਾਰਤ)

6. ਬੈਂਡੂਰਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Albert Bandura)

  • ਬੱਚੇ ਦੇਖਕੇ ਤੇ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
  • Bobo Doll ਪ੍ਰਯੋਗ।
  • Modeling, Self-efficacy, Vicarious learning।

7. ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (Edward Thorndike – Connectionism)

  • Trial & Error Learning।
  • ਕਾਨੂੰਨ:
    • ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Effect)
    • ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Readiness)
    • ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Exercise)

8. ਪਾਵਲੌਵ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Ivan Pavlov)

  • ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
  • ਘੰਟੀ + ਖਾਣਾ → ਲਾਰ।
  • ਆਦਤਾਂ, ਡਰ, ਫੋਬੀਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ।

9. ਸਕਿਨਰ ਦੀ ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (B.F. Skinner)

  • ਸਿੱਖਣ ਮਜ਼ਬੂਤੀ (reinforcement) ਤੇ ਨਿਰਭਰ।
  • Positive reinforcement, Negative reinforcement, Punishment।
  • ਕਲਾਸਰੂਮ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ।

10. ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਥਿਊਰੀ (Howard Gardner)

  • ਇਕੱਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
  • 8 ਕਿਸਮਾਂ:
    • ਭਾਸ਼ਾਈ, ਗਣਿਤੀ, ਸਥਾਨਿਕ, ਸੰਗੀਤਕ, ਸਰੀਰਕ, ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ, ਕੁਦਰਤੀ।

11. ਮੈਸਲੋ ਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤ (Abraham Maslow)

  • Hierarchy of Needs:
    1. ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ (ਖਾਣਾ, ਪਾਣੀ)
    2. ਸੁਰੱਖਿਆ
    3. ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧ
    4. ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ
    5. ਆਤਮ-ਸਾਕਾਰਤਾ (Self-Actualization)

12. ਬਲੂਮ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ (Benjamin Bloom – Bloom’s Taxonomy)

  • ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ:
    • Cognitive (ਗਿਆਨ-ਆਧਾਰਿਤ)
    • Affective (ਭਾਵਨਾ-ਆਧਾਰਿਤ)
    • Psychomotor (ਕੌਸ਼ਲ-ਆਧਾਰਿਤ)
  • Cognitive ਵਿੱਚ 6 ਪੱਧਰ: ਯਾਦ → ਸਮਝ → ਲਾਗੂ → ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ → ਮੁਲਾਂਕਨ → ਰਚਨਾ।

ਸੰਖੇਪ ਟੇਬਲ (TET ਰਿਵਿਜ਼ਨ ਲਈ)

ਥਿਊਰੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ
ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ Piaget ਸੋਚ ਦੇ 4 ਪੜਾਅ
ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ Vygotsky ZPD, Scaffolding
ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ Kohlberg 3 ਪੱਧਰ
ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ Erikson ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ
ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ Bruner Spiral curriculum
ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ Bandura ਮਾਡਲਿੰਗ, ਅਨੁਕਰਨ
ਕਨੈਕਸ਼ਨਿਜ਼ਮ Thorndike Trial & Error, ਕਾਨੂੰਨ
ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ Pavlov ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ
ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ Skinner Reinforcement & Punishment
ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ Gardner 8 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ
ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਹਾਇਰਾਰਕੀ Maslow ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਪਿਰਾਮਿਡ
ਬਲੂਮ ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ Bloom ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ


at No comments:
Labels:
Subscribe to: Comments (Atom)