🟢 Piaget, Kohlberg, Vygotsky (PTET Psychology Notes – Punjabi)
PRINCIPLES OF PIAGET,KOHLBERG AND VYGOTSKY : CONSTRUCTS
AND CRITICAL PERSPECTIVES
ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਬੱਚੇ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਗੁਣਾਂ
ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ
ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ
ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਿਆਜੇ, ਕੋਹਲਬਰਗ ਅਤੇ ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ।
1. Jean Piaget (ਜੀਨ
ਪਿਆਜੇ – Cognitive Development Theory)
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬੁੱਧੀਕ ਵਿਕਾਸ (Cognitive Development) ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ
ਮੁਤਾਬਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ Environment ਨਾਲ Interaction ਰਾਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ Concepts
- Schema (ਯੋਜਨਾ) – ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ।
- Assimilation (ਅਧਿਗ੍ਰਹਿਣ) – ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਸਕੀਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ।
- Accommodation (ਅਨੁਕੂਲਨ) – ਸਕੀਮਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਬਣਾਉਣਾ।
- Equilibration (ਸੰਤੁਲਨ) – Assimilation ਤੇ Accommodation ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ।
Piaget ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ (Stages)
- Sensory-Motor (0–2 ਸਾਲ)
- ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਹਿਲਚਲ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ।
- Object Permanence (ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ – ਭਾਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ)।
- Pre-Operational (2–7 ਸਾਲ)
- Symbolic thinking (ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ)।
- Egocentrism (ਸਿਰਫ
ਆਪਣੀ ਸੋਚ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ)।
- Conservation ਸਮਝ
ਨਹੀਂ।
- Concrete Operational (7–11 ਸਾਲ)
- ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ।
- Conservation, Classification ਦੀ ਸਮਝ।
- Formal Operational (11+ ਸਾਲ)
- Abstract ਸੋਚ, Hypothetical reasoning।
- Problem solving ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ।
1. ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ ਦਾ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ(COGNITIVE
DEVELOPMENT THEORY) ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ
· ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ ਇੱਕ ਸਵਿਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ।
· ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ
ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨੇੜਿਓਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਤਿਆਰ
ਕੀਤੇ, ਉਹ ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ
ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
· ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਬੱਚੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ
ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ, ਧਾਰਨਾ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੋਚ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
·
ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ
ਦੁਆਰਾ ਬੋਧਾਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ / ਸਮਾਈਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
·
ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਦਲੀਲ
ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਬੱਚਾ
ਕੁਝ ਖਾਸ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੂਸਣਾ, ਦੇਖਣਾ, ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨਾ
ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਕੋਲ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ
ਬੌਧਿਕ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ
ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਬੌਧਿਕ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
·
ਬੱਚੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ
ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
·
ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਤਾ (Accommodation) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਦੀ
ਬਿਹਤਰ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ Assimilation (ਅਧਿਗ੍ਰਹਿਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਕੀਮਾ (schema) ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਨੂੰ ਸਮਾਯੋਜਨ Accommodation (ਅਨੁਕੂਲਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
·
ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਤਰਕ
ਅਨੁਕੂਲਨ (Accommodation) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ
ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਂਸਰਰੀਮੋਟਰ ਪੜਾਅ ਨਕਲ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਚਾਰ
ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
A. ਸੈਂਸੋਰੀਮੋਟਰ
ਪੜਾਅ (SENSORY MOTOR) (ਜਨਮ ਤੋਂ 2 ਸਾਲ)
·
ਮਾਨਸਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਸਿਰਫ਼ ਸੰਵੇਦੀ ਮੋਟਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
·
ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਰੋ ਕੇ
ਭੁੱਖ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਨਾਲ
ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
· ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
·
ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ,
ਬੱਚੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਚਾਦਰ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਖਿਡੌਣੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।
·
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੜਾਅ
ਨਕਲ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ
ਹੈ।
B.ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਪੜਾਅ (PRE-OPERATIONAL STAGE ) (2 ਤੋਂ
7 ਸਾਲ)
· ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
· ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ, ਬੱਚਾ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ
ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਨਾਲੋਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਵਸਤੂ
ਸਥਾਈਤਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ।
C. ਕੰਕਰੀਟ ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (CONCRETE
OPERATIONAL STAGE) (7 ਤੋਂ
11 ਸਾਲ)
·
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ,
ਬੱਚਾ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਵਿਕਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁਣ
ਵਧੇਰੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕਪੂਰਨ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ, ਬੱਚੇ ਲੰਬਾਈ, ਭਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
·
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੂਰੇ
ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ, ਬੱਚਾ ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ
ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ ਤਰਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
·
ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
D. ਰਸਮੀ/ਸਾਰ ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (FORMAL
OPERATIONAL STAGE) (11 ਸਾਲ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ)
·
ਇਹ ਪੜਾਅ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ
ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਲਗਤਾ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਮੂਰਤ ਸੋਚ (ABSTRACT THINKING )ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।
·
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ,
ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੇ
ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
·
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ,
ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ
ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਕਟੌਤੀਤਮਕ ਤਰਕ (LOGICAL THINKER )ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੋਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
·
ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ
ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ
ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਦਿਅਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੋਧਾਤਮਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
·
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ
ਵਿਕਾਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
·
ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਤਰਕਸ਼ੀਲ
ਸੋਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
·
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ
ਰੁਚੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
·
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ
ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਬੁੱਧੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
·
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲਤੀਆਂ
ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
·
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਵਾਂ
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
· ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ
ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ
ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
- ਨਿਰਮਾਣ
ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
·
ਹਰ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ
ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਕਸਾਰ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਅਤੇ
ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
·
ਪਿਆਜੇ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ
ਕਿ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਖੋਜ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ,
ਸਿਰਫ਼ ਨਕਲ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਨਵੀਨਤਾ ਜਾਂ ਖੋਜ ਨੂੰ ਉਤੇਜਨਾ-ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸਧਾਰਣਕਰਨ (GENERALIZATION) ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ,
ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੱਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।
- ਕਾਰਵਾਈ
ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ / ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਗਤੀਵਿਧੀ
·
ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਗਤੀਵਿਧੀ
ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਰੁਟੀਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਲਟਾਉਣਯੋਗਤਾ
ਹੈ।
·
ਹਰੇਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰਕਪੂਰਨ ਉਲਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
·
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ,
ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜਨਾ
ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ। ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਥੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ
ਸੀ।
·
ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ
ਕੇਂਦਰ ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
·
ਪਿਆਜੇ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ
ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ
ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
·
ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਅ ਤੋਂ
ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ - Accommodation (ਅਨੁਕੂਲਨ) ਅਤੇ Equilibration
(ਸੰਤੁਲਨ) ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ।
·
Accommodation (ਅਨੁਕੂਲਨ) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ
ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ। ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, Accommodation (ਅਨੁਕੂਲਨ) ਬੱਚੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ-ਮੋਟਰ ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ
ਹੈ।
- ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੈਤਿਕ ਨਿਰਣੇ ਦਾ
ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕਪੂਰਨ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪੜਾਅ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
v ਵਿਭਿੰਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪੜਾਅ (STAGE OF
HETERONOMOUS MORALITY) (2 ਤੋਂ 8 ਸਾਲ
ਦੀ ਉਮਰ): ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪੜਾਅ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ
ਨਿਯਮ ਸੰਪੂਰਨ, ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
v
ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ
ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪੜਾਅ(AUTONOMOUS MORALITY) (9 ਤੋਂ
11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ): ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ,
ਭਾਵ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿਕਸਤ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖਤਾ
ਅਤੇ ਪਰਸਪਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ।
2. Lawrence Kohlberg (ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ – Moral Development
Theory)
ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ
Kohlberg ਨੇ Piaget ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ (Morality) ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ
ਪੜਾਅ ਦੱਸੇ ।
Kohlberg ਦੇ ਪੜਾਅ (Levels & Stages)
- Pre-Conventional
Level (ਬਚਪਨ) (4 ਤੋਂ 10 ਸਾਲ)
- Stage 1:
Punishment-Obedience → ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੰਮ।
- Stage 2:
Instrumental Relativist → ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਕੰਮ।
- Conventional
Level (ਕਿਸ਼ੋਰਾਵਸਥਾ) (10 ਤੋਂ 13 ਸਾਲ)
- Stage 3: Good
Boy-Good Girl → ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ।
- Stage 4: Law &
Order → ਨਿਯਮ, ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਨਣਾ।
- Post-Conventional
Level (ਵਿਆਸਕਤਾ) (13 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ)
- Stage 5: Social
Contract → ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਸਮਾਨਤਾ।
- Stage 6: Universal
Ethical Principles → ਸੱਚ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਕੰਮ।
2. ਲਾਰੈਂਸ ਕੋਹਲਬਰਗ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪੜਾਅ
ਸਿਧਾਂਤ (LAWRENCE
KOHLBERG – MORAL DEVELOPMENT THEORY )
ਲਾਰੈਂਸ ਕੋਹਰਬਰਗ ਨੇ ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ।
A.ਪੂਰਵ-ਰਵਾਇਤੀ ਪੜਾਅ ਜਾਂ ਪੂਰਵ-ਨੈਤਿਕ ਪੜਾਅ (4 ਤੋਂ
10 ਸਾਲ)(PRE-CONVENTIONAL LEVEL) - ਬਚਪਨ
ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਨੈਤਿਕ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਕੀ
ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ, ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਇਨਾਮਾਂ, ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ
ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੜਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
1. ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ:
(PUNISHMENT-OBEDIENCE) ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਜ਼ਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ, ਬੱਚੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ
ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਹਨਬਰਗ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ
ਬੱਚਾ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।
2. ਸਵੈ-ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (INSTRUMENTAL
RELATIVIST) ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ
ਲਈ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
B. ਰਵਾਇਤੀ
ਨੈਤਿਕ ਪੜਾਅ (10 ਤੋਂ 13 ਸਾਲ) (CONVENTIONAL
LEVEL) - ਕਿਸ਼ੋਰਾਵਸਥਾ
ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ
ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ:
1. ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (LAW AND
ORDER) : ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ
ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
2. ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ (GOOD
BOY-GOOD GIRL): ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ
ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
C. ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨੈਤਿਕ ਮਿਆਰ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਅਪਣਾਈਆਂ ਨੈਤਿਕ
ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ (13 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ)
(POST-CONVENTIONAL LEVEL)ਵਿਆਸਕਤਾ
·
ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,
ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ, ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਜਾਂ ਚਰਿੱਤਰ ਮੁੱਲ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਬੱਚੇ ਬਾਹਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ,
ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
·
ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ
ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ (GROWTH AND DEVELOPMENT) ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਹਨ।
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬੱਚੇ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ
ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲਗ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕੰਮ
ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਪੜਾਅ ਹਨ।
1. ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਸਥਿਤੀ (SOCIAL
CONTRACT): ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਉਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ
ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦਵਾਈ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ
ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਉਣਾ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਹੈ।
2. ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਿਤੀ(UNIVERSAL
ETHICAL PRINCIPLES): ਇਹ ਪੜਾਅ ਜ਼ਮੀਰ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਹੁਣ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ
ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ
ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਹੋਰ ਪੜਾਅ
ਕੋਹਲਬਰਗ ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ
ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ
ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
A.ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਅਵਸਥਾ
·
ਇਸ ਪੜਾਅ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ
ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 6 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ
ਹੈ।
·
ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਜੋ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਭਾਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
B. ਪਰੰਪਰਾ-ਰੱਖਣ
ਵਾਲਾ ਪੜਾਅ
·
ਸੱਤਵੇਂ ਸਾਲ ਤੋਂ
ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਪੜਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।
·
ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ,
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ
ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਯਮਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ
ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
· ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਣ ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ
ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗਾ।
C. ਅਧਾਰਹੀਨ
ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
·
ਇਹ ਪੜਾਅ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
·
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ,
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ
ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
·
ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ
ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ
ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ
ਵਿਵਹਾਰ, ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
·
ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਉਸਨੂੰ
ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ,
ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਂਦੀ
ਹੈ।
D. ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਅਵਸਥਾ
·
ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਜਾਂ
ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਕਾਸ ਪੂਰੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।
·
ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ
ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਿਵਹਾਰ ਜਾਂ
ਆਚਰਣ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. Lev Vygotsky (ਸਮਾਜ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਥਿਊਰੀ – Socio-Cultural
Theory)
ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ
- ਬੱਚੇ ਦਾ
ਵਿਕਾਸ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ
ਹੋਇਆ ਹੈ।
- ਗਿਆਨ ਸਮਾਜਿਕ Interaction ਨਾਲ ਬਣਦਾ
ਹੈ।
ਮੁੱਖ Concepts
- MKO (More
Knowledgeable Other) – ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਬੱਚੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਦਾ ਹੈ (ਅਧਿਆਪਕ,
ਮਾਪੇ, ਸਾਥੀ)।
- ZPD (Zone of
Proximal Development) – ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਪਰ MKO
ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- Scaffolding –
ਸਹਾਰਾ/ਸਹਿਯੋਗ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ MKO ਦੇਂਦਾ ਹੈ,
ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ
ਭੂਮਿਕਾ – ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ।
3. ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (LEV VYGOTSKY –
SOCIO CULTURAL THEORY)
· ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਮਾਜ ਉਹਨਾਂ ਦੇ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
·
ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ
ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗਾ।
·
ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਆਰਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ,
ਉਹ ਗੁੱਡੀਆਂ, ਖਿਡੌਣਿਆਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ
ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ
ਵਰਗੇ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨ ਦੇ ਅਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
·
ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ
ਦਾਇਰਾ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ
ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ
ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,
ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਲਿੰਗ ਚੇਤਨਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
·
ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ
ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਕੂਲ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਲਈ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ
ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ, ਸਹਿਯੋਗ, ਸਦਭਾਵਨਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ।
·
ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਤੀਬਰ
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ
ਬਹੁਤ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
·
ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨਾ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਬੱਚੇ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ
ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਦਾ ਪ੍ਰੌਕਸੀਮਲ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (Proximal Development)
ਇਹ ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ
ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਨੇ
ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ
ਬਾਲਗ ਜਾਂ ਸਾਥੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਾਂ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ
ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਨੂੰ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4. ਤਿੰਨਾਂ
ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾ (Comparison)
|
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ |
ਧਿਆਨ |
ਮੁੱਖ Concepts |
ਪੜਾਅ / ਸਿਧਾਂਤ |
|
Piaget |
Cognitive Development |
Schema, Assimilation, Accommodation, Equilibration |
4 Stages |
|
Kohlberg |
Moral Development |
Justice, Morality, Reasoning |
3 Levels, 6 Stages |
|
Vygotsky |
Socio-Cultural Learning |
MKO, ZPD, Scaffolding, Role of Language |
Continuous Process (Stages ਨਹੀਂ) |
5. ਸਿੱਖਿਆਕ
ਮਹੱਤਤਾ (Educational Importance)
- Piaget –
ਪੜਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਖਲਾਈ; Concrete ਸਾਮੱਗਰੀ
ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
- Kohlberg –
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਚਰਚਾ, ਨਿਆਂ ਤੇ
ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਖਾਉਣਾ।
- Vygotsky –
Group Learning, Peer Teaching, Scaffolding ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ।
6. ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
MCQ / Objective
- Piaget ਦੇ Formal
Operational Stage ਵਿਚ ਕੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
- Kohlberg ਦੇ Stage
4 ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?
- Vygotsky ਦਾ ZPD
ਕਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ?
- Assimilation ਤੇ Accommodation
ਕਿਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ?
- Scaffolding ਸੰਕਲਪ
ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ?
Short Answer
- Piaget ਦੀ ਥਿਊਰੀ
ਦੇ 4 ਪੜਾਅ ਲਿਖੋ।
- Kohlberg ਦੇ Pre-Conventional
Level ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
- Vygotsky ਦੇ MKO
ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਮਝਾਓ।
Long Answer
- Piaget, Kohlberg ਤੇ Vygotsky
ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ।
- Kohlberg ਦੀ ਨੈਤਿਕ
ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਲੇਖ ਲਿਖੋ।
- Vygotsky ਦੇ ZPD
ਤੇ Scaffolding ਦੀ
ਸਿੱਖਿਆਕ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਾਓ।
7. ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ Key Points
- Piaget – Cognitive
Development → 4 Stages।
- Kohlberg – Moral
Development → 3 Levels, 6 Stages।
- Vygotsky –
Socio-Cultural Theory → MKO, ZPD, Scaffolding, Language।