TOPIC-01 Concept of development and its relationship with learning

 

TOPIC-01 Concept of development and its relationship with learning

ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ (Development and Learning)

1. ਵਿਕਾਸ (Development) ਦਾ ਸੰਕਲਪ

• ਅਰਥ: ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ – ਜੋ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
1. ਵਿਕਾਸ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ (ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ)।
2. ਇਹ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚਾ ਰਿੰਗਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੁਰਨਾ)।
3. ਵਿਕਾਸ ਸਭ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ – ਸ਼ਾਰੀਰੀਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਨੈਤਿਕ।
4. ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ – ਕਈ ਵਾਰ ਤੇਜ਼, ਕਈ ਵਾਰ ਹੌਲੀ।
5. ਵਿਕਾਸ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ – ਹਰ ਬੱਚਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

---

2. ਸਿੱਖਣ (Learning) ਦਾ ਸੰਕਲਪ

• ਅਰਥ: ਸਿੱਖਣ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅਨੁਭਵ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ, ਹੁਨਰ, ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
1. ਸਿੱਖਣ ਅਨੁਭਵ-ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
3. ਸਿੱਖਣ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ – ਇਹ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4. ਸਿੱਖਣ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5. ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

---

3. ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤਾ

1. ਵਿਕਾਸ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ
• ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਜਿੰਨਾ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਣ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਉਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ।
• ਉਦਾਹਰਨ: ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ।
2. ਸਿੱਖਣ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ
• ਨਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਉਦਾਹਰਨ: ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
3. ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹਨ
• ਵਿਕਾਸ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਬਿਨਾਂ ਵਿਕਾਸ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ।
4. ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਣ
• ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸਦੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।
• ਉਦਾਹਰਨ: ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰਾਹੀਂ।
5. ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਸਰ
• ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖਣ ਉਸ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

---

4. ਸ਼ਿਕਸ਼ਣਕ ਮਹੱਤਤਾ (Educational Importance)

• ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
• ਅਨੁਭਵਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੈ।
• ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
• ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਣ-ਅਧਾਰਿਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

---

✅ ਸਾਰ:

• ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗਹਿਰੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੇ ਹਨ।
• ਵਿਕਾਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਯੋਗਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਸਿੱਖਣ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ

---

1. ਪਿਆਜੇ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸਿਧਾਂਤ (Jean Piaget’s Cognitive Development Theory)

• ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ (stages) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

1. ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ-ਚਾਲਕ ਪੜਾਅ (0–2 ਸਾਲ)
• ਬੱਚਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਲਚਲ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
• “Object Permanence” (ਚੀਜ਼ ਗਾਇਬ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ) ਦੀ ਸਮਝ ਬਣਦੀ ਹੈ।
2. ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (2–7 ਸਾਲ)
• ਬੱਚਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
• ਸੋਚ ਆਤਮਕੇਂਦ੍ਰਿਤ (Egocentric) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3. ਕੰਕਰੀਟ ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (7–11 ਸਾਲ)
• ਬੱਚਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਸੋਚਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ।
• ਸੰਰਕਸ਼ਣ (Conservation) ਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
4. ਔਪਚਾਰਿਕ ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (11 ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਪਰ)
• ਬੱਚਾ ਅਬਸਟ੍ਰੈਕਟ ਅਤੇ ਹਿਪੋਥੈਟਿਕਲ ਸੋਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

---

2. ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦਾ ਸਮਾਜ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ (Lev Vygotsky’s Socio-Cultural Theory)

• ਸਿੱਖਣ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• Zone of Proximal Development (ZPD):
• ਜੋ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ/ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• Scaffolding: ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਅਸਥਾਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

---

3. ਕੋਲਬਰਗ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸਿਧਾਂਤ (Lawrence Kohlberg’s Moral Development Theory)

ਨੈਤਿਕਤਾ (Moral Values) ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

1. ਪੂਰਵ-ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੱਧਰ (Pre-Conventional Level) – ਡਰ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਹੀ-ਗਲਤ।
2. ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੱਧਰ (Conventional Level) – ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ।
3. ਉੱਤਰ-ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੱਧਰ (Post-Conventional Level) – ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਨਿਆਂ-ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਫੈਸਲੇ।

---

4. ਫ੍ਰਾਇਡ ਦਾ ਮਨੋਵੈਜਿਆਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ (Sigmund Freud’s Psychosexual Theory)

• ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮਨੋ-ਯੌਨ ਪੜਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
• ਪੰਜ ਪੜਾਅ:
1. ਮੌਖਿਕ (Oral – 0–1 ਸਾਲ)
2. ਗੁਦਾ (Anal – 1–3 ਸਾਲ)
3. ਲਿੰਗ (Phallic – 3–6 ਸਾਲ)
4. ਲਤੈਂਸੀ (Latency – 6–12 ਸਾਲ)
5. ਯੌਨਿਕ (Genital – 12 ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ)

---

5. ਐਰਿਕਸਨ ਦਾ ਮਨੋਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸਿਧਾਂਤ (Erik Erikson’s Psychosocial Development Theory)

• ਵਿਕਾਸ ਜੀਵਨ ਭਰ 8 ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਹਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ (Crisis) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1. ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਨਾਮ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ (0–1 ਸਾਲ)
2. ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਬਨਾਮ ਸ਼ਰਮ (1–3 ਸਾਲ)
3. ਪਹਲ ਬਨਾਮ ਦੋਸ਼ਭਾਵਨਾ (3–6 ਸਾਲ)
4. ਉਦਯੋਗ ਬਨਾਮ ਹਿਨਤਾ (6–12 ਸਾਲ)
5. ਪਹਿਚਾਣ ਬਨਾਮ ਗੁੰਝਲ (12–18 ਸਾਲ)
6. ਨੇੜਤਾ ਬਨਾਮ ਇਕਾਂਤ (ਯੁਵਾ ਅਵਸਥਾ)
7. ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਬਨਾਮ ਠਹਿਰਾਅ (ਪ੍ਰੌੜਾਵਸਥਾ)
8. ਅਖੰਡਤਾ ਬਨਾਮ ਨਿਰਾਸ਼ਾ (ਬੁੱਢਾਪਾ)

---

6. ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ (Learning Theories)

(a) ਬਿਹੇਵਿਅਰਿਜ਼ਮ (Behaviorism – Skinner, Pavlov, Thorndike)

• ਸਿੱਖਣ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਹੈ।
• Pavlov – Classical Conditioning (ਘੰਟੀ + ਭੋਜਨ = ਲਾਰ)।
• Skinner – Operant Conditioning (ਇਨਾਮ-ਸਜ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣ)।
• Thorndike – Trial & Error Learning (ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ)।

(b) ਕਾਗਨੀਟਿਵ ਸਿਧਾਂਤ (Cognitive Theories)

• ਸਿੱਖਣ ਸੋਚਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• Piaget, Bruner, Ausubel ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ।

(c) ਕੰਸਟ੍ਰਕਟਿਵਿਜ਼ਮ (Constructivism – Piaget, Vygotsky)

• ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ਼ ਸਹਾਇਕ (Facilitator) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ।

---

✅ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ (Conclusion)

• ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗਹਿਰੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੇ ਹਨ।
• ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚਾ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਰੀਰੀਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਮਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਸਕਣ।

 

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

1. ਪਿਆਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Jean Piaget)

• ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
  1. ਸੰਵੇਦਨ-ਗਤੀ (0–2 ਸਾਲ) → ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
  2. ਪ੍ਰੀ-ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (2–7 ਸਾਲ) → ਪ੍ਰਤੀਕ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਪਨਾ।
  3. ਕੰਕਰੀਟ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (7–11 ਸਾਲ) → ਤਰਕ, ਵਰਗੀਕਰਨ, ਸੰਰਖਣ।
  4. ਫਾਰਮਲ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (11+ ਸਾਲ) → ਅਭਾਵਕ ਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸੋਚ।

---

2. ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦੀ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਥਿਊਰੀ (Lev Vygotsky)

• ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
• ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ:
  • ZPD (Zone of Proximal Development) → ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
  • Scaffolding → ਅਧਿਆਪਕ/ਸਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ।
• ਭਾਸ਼ਾ ਸੋਚ ਦਾ ਅਧਾਰ।

---

3. ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Lawrence Kohlberg)

• ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ 3 ਪੱਧਰ:
  1. ਪੂਰਵ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਸਜ਼ਾ-ਇਨਾਮ)
  2. ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਯਮ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ)
  3. ਉਪਰ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਧਾਂਤ)

---

4. ਐਰਿਕਸਨ ਦੀ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਥਿਊਰੀ (Erik Erikson)

• ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ।
• ਸਕੂਲੀ ਉਮਰ (6–12 ਸਾਲ): Industry vs Inferiority → ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੜਾਅ।

---

5. ਬਰੂਨਰ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Jerome Bruner)

• ਬੱਚਾ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
• ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੜਾਅ:
  1. Enactive (ਕਿਰਿਆ-ਆਧਾਰਤ)
  2. Iconic (ਚਿੱਤਰ-ਆਧਾਰਤ)
  3. Symbolic (ਭਾਸ਼ਾ-ਆਧਾਰਤ)

---

6. ਬੈਂਡੂਰਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Albert Bandura)

• ਬੱਚੇ ਦੇਖਕੇ ਤੇ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
• Bobo Doll ਪ੍ਰਯੋਗ।
• Modeling, Self-efficacy, Vicarious learning।

---

7. ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (Edward Thorndike – Connectionism)

• Trial & Error Learning।
• ਕਾਨੂੰਨ:
  • ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Effect)
  • ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Readiness)
  • ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Exercise)

---

8. ਪਾਵਲੌਵ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Ivan Pavlov)

• ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
• ਘੰਟੀ + ਖਾਣਾ → ਲਾਰ।
• ਆਦਤਾਂ, ਡਰ, ਫੋਬੀਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ।

---

9. ਸਕਿਨਰ ਦੀ ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (B.F. Skinner)

• ਸਿੱਖਣ ਮਜ਼ਬੂਤੀ (reinforcement) ਤੇ ਨਿਰਭਰ।
• Positive reinforcement, Negative reinforcement, Punishment।
• ਕਲਾਸਰੂਮ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ।

---

10. ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਥਿਊਰੀ (Howard Gardner)

• ਇਕੱਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
• 8 ਕਿਸਮਾਂ:
  • ਭਾਸ਼ਾਈ, ਗਣਿਤੀ, ਸਥਾਨਿਕ, ਸੰਗੀਤਕ, ਸਰੀਰਕ, ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ, ਕੁਦਰਤੀ।

---

11. ਮੈਸਲੋ ਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤ (Abraham Maslow)

• Hierarchy of Needs:
  1. ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ (ਖਾਣਾ, ਪਾਣੀ)
  2. ਸੁਰੱਖਿਆ
  3. ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧ
  4. ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ
  5. ਆਤਮ-ਸਾਕਾਰਤਾ (Self-Actualization)

---

12. ਬਲੂਮ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ (Benjamin Bloom – Bloom’s Taxonomy)

• ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ:
  • Cognitive (ਗਿਆਨ-ਆਧਾਰਿਤ)
  • Affective (ਭਾਵਨਾ-ਆਧਾਰਿਤ)
  • Psychomotor (ਕੌਸ਼ਲ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Cognitive ਵਿੱਚ 6 ਪੱਧਰ: ਯਾਦ → ਸਮਝ → ਲਾਗੂ → ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ → ਮੁਲਾਂਕਨ → ਰਚਨਾ।

---

ਸੰਖੇਪ ਟੇਬਲ (TET ਰਿਵਿਜ਼ਨ ਲਈ)

ਥਿਊਰੀ	ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ	ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ
ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ	Piaget	ਸੋਚ ਦੇ 4 ਪੜਾਅ
ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ	Vygotsky	ZPD, Scaffolding
ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ	Kohlberg	3 ਪੱਧਰ
ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ	Erikson	ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ
ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ	Bruner	Spiral curriculum
ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ	Bandura	ਮਾਡਲਿੰਗ, ਅਨੁਕਰਨ
ਕਨੈਕਸ਼ਨਿਜ਼ਮ	Thorndike	Trial & Error, ਕਾਨੂੰਨ
ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ	Pavlov	ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ
ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ	Skinner	Reinforcement & Punishment
ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ	Gardner	8 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ
ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਹਾਇਰਾਰਕੀ	Maslow	ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਪਿਰਾਮਿਡ
ਬਲੂਮ ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ	Bloom	ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ

---

Child Psychology Theories for TET

Child Psychology Theories for TET

1. Piaget’s Theory of Cognitive Development

• Swiss psychologist Jean Piaget.
• Children learn in stages:
  1. Sensory-Motor Stage (0–2 years): Learning through senses and movement.
  2. Pre-Operational Stage (2–7 years): Symbolic thinking, language, imagination. Egocentric thought.
  3. Concrete Operational Stage (7–11 years): Logical thinking about concrete objects, conservation, classification.
  4. Formal Operational Stage (11+ years): Abstract and hypothetical thinking.
• Exam point: Questions on conservation, egocentrism, abstract thinking.

---

2. Vygotsky’s Socio-Cultural Theory

• Lev Vygotsky stressed social interaction in learning.
• Key concepts:
  • ZPD (Zone of Proximal Development): Gap between what a child can do alone vs with help.
  • Scaffolding: Teacher/peer support to reach higher learning.
  • Language is crucial for thought.
• Exam point: Collaboration, guidance, peer learning.

---

3. Kohlberg’s Theory of Moral Development

• Lawrence Kohlberg – moral reasoning develops in stages:
  1. Pre-conventional (up to 9 years): Reward & punishment.
  2. Conventional (9–15 years): Following rules, social approval.
  3. Post-conventional (15+ years): Universal ethical principles, justice.
• Exam point: Stages linked with moral reasoning.

---

4. Erik Erikson’s Psychosocial Theory

• 8 stages across life span:
  1. Trust vs Mistrust (0–1)
  2. Autonomy vs Shame (1–3)
  3. Initiative vs Guilt (3–6)
  4. Industry vs Inferiority (6–12)
  5. Identity vs Role Confusion (12–18)
  6. Intimacy vs Isolation (young adult)
  7. Generativity vs Stagnation (middle age)
  8. Integrity vs Despair (old age)
• Exam point: School years focus on Industry vs Inferiority.

---

5. Bruner’s Theory of Instruction

• Jerome Bruner emphasized discovery learning.
• Modes of representation:
  • Enactive (action-based)
  • Iconic (image-based)
  • Symbolic (language-based)
• Spiral curriculum: Knowledge revisited at higher levels.
• Exam point: Constructivist learning.

---

6. Bandura’s Social Learning Theory

• Albert Bandura: Learning through observation and imitation.
• Bobo doll experiment showed children imitate aggression.
• Key concept: Modeling, vicarious learning, self-efficacy.
• Exam point: “Learning by observing others.”

---

7. Thorndike’s Theory (Connectionism)

• Edward Thorndike: Trial and error learning.
• Laws:
  • Law of Effect: Behavior with satisfaction is repeated.
  • Law of Readiness: Willingness is important.
  • Law of Exercise: Practice strengthens learning.
• Exam point: Basis of drill method in teaching.

---

8. Pavlov’s Classical Conditioning

• Ivan Pavlov: Dog experiment.
• Learning through association.
• Unconditioned stimulus (food) + neutral stimulus (bell) → conditioned response (salivation).
• Exam point: Used in habit formation, fear, phobia.

---

9. Skinner’s Operant Conditioning

• B.F. Skinner: Learning through reinforcement.
• Positive reinforcement (reward), Negative reinforcement (removal of unpleasant thing), Punishment.
• Exam point: Token economy, programmed instruction.

---

10. Gardner’s Theory of Multiple Intelligences

• Howard Gardner: Intelligence is not single.
• 8 types:
  1. Linguistic
  2. Logical-Mathematical
  3. Spatial
  4. Musical
  5. Bodily-Kinesthetic
  6. Interpersonal
  7. Intrapersonal
  8. Naturalistic
• Exam point: Each child has different strengths.

---

11. Maslow’s Hierarchy of Needs

• Abraham Maslow – motivational theory.
• Pyramid of needs:
  1. Physiological (food, water)
  2. Safety
  3. Love & belonging
  4. Esteem
  5. Self-actualization
• Exam point: Motivation in classroom depends on unmet needs.

---

12. Bloom’s Taxonomy

• Benjamin Bloom – classification of educational objectives.
• Domains:
  • Cognitive (knowledge-based): Remember → Understand → Apply → Analyze → Evaluate → Create.
  • Affective (attitude-based)
  • Psychomotor (skill-based)
• Exam point: Questions on higher-order thinking.

---

Quick Table (for TET Revision)

Theory	Psychologist	Key Idea
Cognitive Development	Piaget	4 stages of thinking
Socio-Cultural	Vygotsky	ZPD, scaffolding
Moral Development	Kohlberg	3 levels, 6 stages
Psychosocial	Erikson	8 stages of life
Discovery Learning	Bruner	Spiral curriculum
Social Learning	Bandura	Observation, modeling
Connectionism	Thorndike	Trial & error, laws of learning
Classical Conditioning	Pavlov	Learning by association
Operant Conditioning	Skinner	Reinforcement, punishment
Multiple Intelligences	Gardner	8 intelligences
Hierarchy of Needs	Maslow	Motivation pyramid
Bloom’s Taxonomy	Bloom	Learning objectives

---

✅ These are the main psychology theories for TET/CTET Child Development & Pedagogy section.

PSTET Official Syllabus (All Subjects)

 

PSTET Official Syllabus (All Subjects)

(From “Syllabus for all subjects” document by PSEB) PSTET

---

Paper I (Primary Stage: Classes I to V)

Section	Number of Questions	Marks	Topics / Sub-topics
I. Child Development & Pedagogy	30	30	• Concept of development & its relationship with learning • Principles of development of children • Influence of heredity & environment • Socialization processes: role of teacher, parents, peers • Piaget, Kohlberg, Vygotsky – their constructs & critical perspective • Concepts of child-centered & progressive education • Individual differences among learners • Language & thought • Gender as a social construct; gender roles, gender bias • Assessment for learning vs assessment of learning • School-based Assessment, Continuous & Comprehensive Evaluation (CCE) • Questions for readiness, enhancing thinking, learner achievement • Concept of inclusive education & dealing with children with special needs • Learning & pedagogy: how children think & learn, motivation, factors affecting learning, basic learning processes • Role of environment, teacher, peers, family in learning • Problems in teaching & how to address them
II. Language I (Punjabi)	30	30	• Language comprehension: unseen passages (prose / poetry) with questions on inference, grammar, usage • Pedagogy of language development: learning & acquisition, principles of language teaching • Role of listening & speaking, reading & writing • Grammar, vocabulary, sentence structure • Remedial teaching in language • Teaching-learning materials, multilingual resources • Challenges in language teaching in a diverse classroom, errors & disorders • Evaluation of language proficiency, measuring listening, speaking, reading, writing skills • Function of grammar in learning language
III. Language II (English)	30	30	• Comprehension: two unseen prose passages (discursive / literary / narrative / scientific) + questions on comprehension, grammar, usage • Pedagogy of language development (same subtopics as in Language I, adapted to English) • Grammar, syntax, usage, sentence transformation, vocabulary • Teaching-learning materials, remedial methods • Assessment of English language skills (listening, speaking, reading, writing)
IV. Mathematics	30	30	Content • Number system, operations (addition, subtraction, multiplication, division) • Fractions, decimals • Geometry: shapes, spatial understanding, solids • Measurement, weight, time • Volume, area • Money, patterns, data handling • Other topics in primary mathematics as per class I–V curriculum Pedagogical Issues • How to teach mathematics effectively • Common errors and misconceptions • Use of teaching aids, real objects, visual material • Probing & remedial teaching • Problem-solving, reasoning, and making math interesting
V. Environmental Studies (EVS)	30	30	Content / Themes • Family & Friends • Food • Shelter • Water • Travel • Things We Make & Do • Pedagogical Issues & Teaching of EVS • Concept & scope of EVS • Significance of EVS, integration with Science & Social Science • Approaches: activities, experimentation, discussion • Teaching materials, aids • CCE in EVS, problems in teaching • Concept development, environmental education

---

Paper II (Elementary Stage: Classes VI to VIII)

For Paper II, the structure is:

• Child Development & Pedagogy — 30 questions, 30 marks (compulsory)
• Language I (Punjabi) — 30 questions, 30 marks
• Language II (English) — 30 questions, 30 marks
• Subject-specific area — 60 questions, 60 marks (you choose one among options)
• Mathematics & Science
• OR Social Studies / Social Science
• OR other teaching subjects (Art, Physical Education, Home Science, Music, etc.)

Below is the detailed syllabus content:

Section	Topics / Sub-topics
I. Child Development & Pedagogy (Elementary Child)	• Concept of development & relationship with learning • Principles of development • Heredity & environment • Socialization processes • Piaget, Kohlberg, Vygotsky • Concept of child-centered & progressive education • Individual differences • Language & thought • Gender roles, gender bias • Addressing children with special needs • How & why children fail • Learning & pedagogy: cognition, emotions, motivation • Processes of teaching & learning, problem-solving • Contribution of environment, family, peers • Assessment: formative & summative, CCE, questioning techniques • Inclusive education, remedial / enrichment • Role of teacher & reflection
II. Language I (Punjabi)	Similar to Paper I but in more depth (comprehension, grammar, pedagogy, assessment)
III. Language II (English)	Same structure as English in Paper I (comprehension passages, grammar, pedagogy, assessment)
IV. Subject-Specific Area (Choose one among the following)	A. Mathematics & Science Mathematics • Number system, algebra, geometry • Mensuration, data handling • Graphs, ratio, proportion • Patterns, operations • Pedagogical issues: misconceptions, teaching aids, problem-solving, remedial methods Science • Food • Materials • The world of the living • Moving things, people & ideas • Natural phenomena • Natural resources • How things work • Pedagogical issues in Science • Experimentation, hands-on learning, activity-based teaching

Option A: Social Studies / Social Science (for Social Science teachers)

(Compulsory for candidates who want to be teachers of Social Studies; optional for others)

Content

1. History
• Earliest societies, early states, first farmers/herders
• Mauryas, Guptas, Mughals, Sultanate, British rule, freedom struggle
• India after Independence
• Heritage, culture, important movements & leaders
2. Geography
• Planet Earth, solar system, physical features
• Resources: land, soil, water, minerals, agriculture
• Environment, natural vegetation, wildlife
• Climate, population, transport & communication
• Maps, globes, diagrams
3. Civics (Political Science)
• Democracy, government, constitution, parliament, judiciary
• Rights & duties of citizens, fundamental rights
• Local self-government (Panchayati Raj, municipalities)
• Diversity, secularism, gender equality, social justice

Pedagogical Issues

• Methods of teaching history, geography, civics
• Use of maps, charts, timelines, case studies, project work
• Linking subject to learners’ environment & daily life
• Sources of Social Studies learning (documents, artefacts, newspapers)
• Assessment: formative & summative in Social Studies
• Addressing misconceptions, inclusivity, classroom management

---

Option B: Other Teaching Subjects (as per specialization)

For candidates who are specializing in Art, Music, Physical Education, Home Science, Sanskrit, Urdu, etc.

General Pattern

• Subject Content (based on Classes 6–8 syllabus)
• Pedagogical Issues (how to teach that subject effectively)

Examples:

1. Art Education

• Content: drawing, painting, craft, design basics, heritage arts of Punjab & India
• Pedagogy: activity-based learning, creativity, use of visual aids, art integration

2. Music

• Content: basics of Indian classical/folk music, notation, instruments
• Pedagogy: rhythm, practice-based learning, group activities, cultural relevance

3. Physical Education

• Content: health & fitness, games & sports, yoga, physical activities
• Pedagogy: importance of participation, teamwork, safety in sports, inclusivity

4. Home Science

• Content: food & nutrition, health & hygiene, clothing & textiles, home management, child care
• Pedagogy: practical activities, demonstrations, project work, life skills orientation

5. Languages (Urdu, Sanskrit, etc.)

• Content: grammar, comprehension, literature, writing skills
• Pedagogy: language acquisition principles, communicative approaches, remedial teaching

---

✅ Key Point:

• If you are Math/Science trained → choose Maths & Science
• If you are Social Studies trained → choose Social Studies / Social Science
• If you are specialized in other subjects (Art, PE, Music, Home Science, etc.), then choose your specialization accordingly.

 

PSTET - Punjab State Teacher Eligibility Test complete details

 

What is PSTET?

• PSTET stands for Punjab State Teacher Eligibility Test.
• It is a state-level exam conducted by the Punjab School Education Board (PSEB) to assess eligibility of candidates for teaching positions in Punjab government or aided schools for classes 1 to 8.
• The exam is generally held once a year.

---

Purpose

• To ensure that teachers appointed in Punjab’s schools meet certain minimum standards of teaching aptitude and subject knowledge.
• Clearing PSTET is a mandatory qualification to apply for teacher jobs for primary (Classes 1–5) and upper primary (Classes 6–8) levels in Punjab.

• ---

Exam Structure / Pattern

PSTET has two papers:

Paper	For Classes	Number of Questions	Total Marks	Subjects / Components
Paper I	Classes 1 to 5	150 (MCQs)	150	Child Development & Pedagogy, Language I (Punjabi), Language II (English), Mathematics, Environmental Studies
Paper II	Classes 6 to 8	150 (MCQs)	150	Child Development & Pedagogy, Language I, Language II, and either Mathematics & Science or Social Science / Social Studies (60 questions for the optional subject)

• Each question carries 1 mark.
• No negative marking is done.
• Total duration is 2 hours 30 minutes (for each paper)

• ---

Eligibility Criteria

The educational requirements differ depending on which paper you are applying for:

For Paper I (Primary level: Classes 1–5)

You need one of these:

• Senior Secondary (10+2) with at least 50% marks + passed / appearing in final year of Diploma in Elementary Education (D.El.Ed)
• Senior Secondary with at least 45% + final year D.El.Ed (as per NCTE norms)
• Senior Secondary with 50% + final year of 4-year B.El.Ed
• Senior Secondary with 50% + final year of 2-yr Diploma in Special Education (D.Ed.Special Ed)
• Graduation (with 50%) + passed / appearing in final year of D.El.Ed. For Paper II (Upper Primary: Classes 6–8)

You need one of:

• Graduation + passed / appearing in final year of D.El.Ed
• Graduation with at least 50% + passed / appearing in 1-year B.Ed.
• Graduation with at least 45% + B.Ed (as per NCTE norms)
• Senior Secondary + final year of 4-year B.El.Ed or B.A.Ed / B.Sc.Ed
• Graduation with 50% + B.Ed (Special Education) as well

Other points:

• There is no upper age limit specified.
• There is no restriction on the number of attempts.
• Citizenship / domicile: You generally must be an Indian citizen, and the exam is intended for candidates in Punjab.

---

Qualifying Marks / Cut-off

• For General / Unreserved category: 60% (that is 90 out of 150)
• For SC / ST / OBC: 55% (i.e. 82.5 marks, often rounded)
• In past years, these have been standard cut-offs.

Note: The actual cut-off in a given year may vary depending on factors like difficulty level, number of candidates, etc.

---

How to Apply / Process

1. Notification release on the official website: pstet.pseb.ac.in
2. Online application: fill in personal, educational details, upload documents, photo, signature.
3. Admit card download before the exam.
4. Appear for exam (offline / pen & paper) on scheduled date.
5. Answer key release (provisional) — objections allowed.
6. Result / scorecard publication, and certificate issuance for those who pass.

---

Syllabus Highlights

Paper I (Classes 1 to 5)

• Child Development & Pedagogy: child psychology, learning theories, pedagogy methods, inclusive education
• Language I (Punjabi): grammar, comprehension, vocabulary, language use
• Language II (English): English grammar, reading comprehension, use of language
• Mathematics: arithmetic, geometry, numbers, measurement, problem solving
• Environmental Studies (EVS): basics of environment, social studies, health & hygiene, community and environment

Punjab TET Paper 1 Pattern

(i)	Child Development and Pedagogy	30 MCQs	30 Marks
(ii)	Language I (compulsory)	30 MCQs	30 Marks
(iii)	Language II (compulsory)	30 MCQs	30 Marks
(iv)	Mathematics	30 MCQs	30 Marks
(iv)	Environmental Studies	30 MCQs	30 Marks
TOTAL		150 MCQs	150 Marks

 

Paper II (Classes 6 to 8)

• Child Development & Pedagogy (same kind of topics, but at a higher level)
• Language I & II (Punjabi, English)
• Mathematics & Science or Social Studies / Social Science: depending on your specialization, covering the syllabus of classes 6–8 for those subjects.

·        Punjab TET Paper 2 Pattern

(i)	Child Development & Pedagogy(compulsory)	30 MCQs	30 Marks
(ii)	Language I (compulsory)	30 MCQs	30 Marks
(iii)	Language II (compulsory)	30 MCQs	30 Marks
(iv)	Mathematics and Science (for Mathematics and Science teacher)	60 MCQs	60 Marks
(iv)	Social Studies/Social Science (for Social Studies/Social Science teacher)	60 MCQs	60 Marks
TOTAL		150 MCQs	150 Marks

 

---

Tips & Strategy to Prepare

• Understand the syllabus and exam pattern clearly first.
• Practice previous years’ question papers and mock tests under time constraints.
• Focus on pedagogy / child development — many questions test your understanding of how children learn, not just subject knowledge.
• Strengthen language skills (especially English) and vocabulary.
• For optional subjects in Paper II, stick to NCERT textbooks of classes 6–8.
• Time management is crucial — 150 questions in 2.5 hours means approximately 1 minute per question.
• Revise formulas, important concepts, and do regular self-evaluation.