WWW.PUNJABSTUDY.IN

WWW.PUNJABSTUDY.IN ਵੈਬਸਾਇਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ ।ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ । ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ .Thought of the day ---Even the genius asks questions. END IS NOT THE END IN FACT E.N.D. MEANS "EFFORTS NEVER DIE." -DR. A.P.J. ABDUL KALAM . SLOW SUCCESS BUILDS CHARACTER,FAST SUCCESS BUILDS EGO. -SIR RATAN TATA . WHEN YOUR PARENTS ARE NOT RICH BUT STILL AFFORDS TO GIVE YOU A BEAUTIFUL LIFE, APPRECIATE THEIR SACRIFICES. - SWAMI VIVEKANANDA HOME IS DARK WITHOUT MOM, LIFE IS DARK WITHOUT DAD. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. NEVER FORGET YOUR ROOTS, AND ALWAYS BE PROUD OF WHERE YOU COME FROM. - SIR RATAN TATA. FROM BIRTH TO DEATH, THERE MAY BE A MILLION RELATIONSHIPS BUT YOU WILL NEVER FIND A CARING FATHER AND A LOVING MOTHER AGAIN. EVERYTHING IS BEAUTIFUL DEPENDING ON THE SITUATION .A BELL SOUNDS IRRITATING AT 9AM BUT THE SAME BELL SOUNDS MELODIOUS AT 4PM. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. IF YOU WANT TO WALK FAST, WALK ALONE. BUT IF YOU WANT TO WALK FAR,WALK TOGETHER. -SIR RATAN TATA . THE BIGGEST MISTAKE ONE CAN MAKE IS LOSING YOURSELF IN THE PROCESS OF VALUING SOMEONE TOO MUCH AND FORGETTING THAT YOU ARE SPECIAL TOO. -SWAMI VIVEKANANDA. BEHAVIOUR IS ALWAYS GREATER THAN KNOWLEDGE. BECAUSE IN LIFE THERE ARE MANY SITUATIONS WHERE KNOWLEDGE FAILS BUT BEHAVIOUR CAN STILL HANDLE. -DR.A.P.J.ABDUL KALAM. DON'T BE SERIOUS ,ENJOY LIFE AS IT COMES. - SIR RATAN TATA. EVERYTHING IS EASY WHEN YOU ARE BUSY.BUT NOTHING IS EASY WHEN YOU ARE LAZY. -SWAMI VIVEKANANDA .

Tuesday, 14 October 2025

TOPIC – 10 GENDER AS A SOCIAL CONSTRUCT : GENDER ROLE, GENDER-BIAS AND EDUCATIONAL PRACTICE

TOPIC – 10 GENDER AS A SOCIAL CONSTRUCT : GENDER ROLE, GENDER-BIAS AND EDUCATIONAL PRACTICE (ਲਿੰਗ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਜੋ ; ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ,ਲਿੰਗ – ਭੇਦ ਭਾਵ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਅਭਿਆਸ)

ਲਿੰਗ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਜੋਂ (Gender as a Social Construct)

ਲਿੰਗ (Gender) ਕੀ ਹੈ?

· ਲਿੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਜੈਵਿਕ (Biological) ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ,

· ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਹਨ।

· "ਲਿੰਗ" (Gender) ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੈ,
ਇਹ ਸਮਾਜਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਲੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

· ➡️ Sex = ਜੈਵਿਕ (Biological) ਲਿੰਗ — ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਸ਼, ਇਸਤਰੀ।
➡️ Gender = ਸਮਾਜਕ ਲਿੰਗ — ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਦੰਡ।

ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ

ਜੈਂਡਰ (Sex) ਲਿੰਗ (Gender)

ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ

ਜੈਵਿਕ ਅਧਾਰ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਧਾਰ

ਅਟੱਲ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਉਦਾਹਰਣ“ਮੁੰਡੇ ਰੋਣ ਨਹੀਂ”

“ਕੁੜੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ”

ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਮਾਣ ਹਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਨਹੀਂ।

ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ (Gender Roles)

ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ?

· ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ।

ਰਵਾਇਤੀ ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ

· ਮਰਦ – ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ

· ਔਰਤ – ਘਰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ

ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ

· ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

· ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ

ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ

· ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ Science/Math ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ

· ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ Arts/ਘਰੇਲੂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ

ਲਿੰਗ ਭੇਦ-ਭਾਵ (Gender Discrimination)

ਲਿੰਗ ਪੱਖਪਾਤ (Gender Bias)

ਲਿੰਗ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ — ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਜਾਂ ਭੇਦਭਾਵ ਕਰਨਾ।

ਉਦਾਹਰਨ:

ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮੌਕੇ।
ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਸ਼ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਦੁਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ।

➡️ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲਿੰਗ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਸਰੋਤ (Sources of Gender Bias)

ਸਰੋਤ	ਉਦਾਹਰਨ
🏠 ਪਰਿਵਾਰ	ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ‘ਚ ਘੱਟ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ
🏫 ਸਕੂਲ	ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਣਜਾਣੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੱਖਪਾਤ
📚 ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ	ਸਿਰਫ਼ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣਾ
📺 ਮੀਡੀਆ	ਵਿਗਿਆਪਨ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਟਰੀਓਟਾਈਪ ਦਿਖਾਉਣਾ

ਲਿੰਗ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਰੂਪ

· ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ

· ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ

· ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਿੱਚ

· ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਵਿੱਚ

ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ

· ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੌਕੇ

· ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ

· ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਅਣਜਾਣ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸੋਚ

· ਲਿੰਗ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਕਰਨ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2011 ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 2001 ਡੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 927 ਤੋ ਘੱਟ ਕੇ 914 ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ .

· ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਿਲਾ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 65 % ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦ 82 %

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ (Central Government Schemes for Women)

01.ਬੇਟੀ ਬਚਾਓ, ਬੇਟੀ ਪੜ੍ਹਾਓ ਯੋਜਨਾ

· ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਜਨਮ ਦਰ ਸੁਧਾਰਨ

· ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ

· ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਸੁਧਾਰਨਾ

02.ਸੁਕਨਿਆ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਯੋਜਨਾ

· ਲੜਕੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਬਚਤ ਯੋਜਨਾ

· ਉੱਚ ਵਿਆਜ ਦਰ

· ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ

03.ਉਜਜਵਲਾ ਯੋਜਨਾ

· ਗਰੀਬ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ LPG ਗੈਸ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ

· ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸਤ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ

04.ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ

· ਸਵੈ-ਰੋਜ਼ਗਾਰ

· ਸਕਿੱਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ

· ਆਰਥਿਕ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ (Punjab Government Schemes for Girls/Women)

01. ਸ਼ਗਨ ਸਕੀਮ

· SC / ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ

· ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ

02.ਬੇਟੀ ਹੈ ਅਨਮੋਲ

· ਲੜਕੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ

· ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀ ਦੀ ਕਦਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ

03.ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕਨਿਆ ਦਾਨ ਯੋਜਨਾ

· ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ

· ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ

04. ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਫ਼ਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸਕੀਮਾਂ

· ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ

· ਮੁਫ਼ਤ ਕਿਤਾਬਾਂ

· ਮੁਫ਼ਤ ਯੂਨੀਫਾਰਮ

· ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ

ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ (Exam Linking)

ਇਹ ਯੋਜਨਾਵਾਂ

· ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ

· ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਕੂਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ

· ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ

Teacher as Change Agent

ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ ਕਿ:

· ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ

· ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ

ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਸ ਉੱਤੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ(Gender and Educational Practices)

ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

· ਲਿੰਗ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ (Gender Sensitive) ਹੋਣਾ

· ਸਭ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਵਿਹਾਰ

· ਲਿੰਗ-ਸਮਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਸ

· ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਭਾਗੀਦਾਰੀ

· ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ

· ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਮੌਕੇ

ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (Role of Teacher in Gender Sensitization)

ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ:

ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪੱਖਪਾਤ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਰੱਥਾ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਯਾਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ gender-neutral ਬਣਾਉਣਾ।
ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ Gender Sensitization Activities ਕਰਵਾਉਣਾ — ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਿਬੇਟ, ਰੋਲ ਪਲੇ, ਪੋਸਟਰ ਬਣਾਉਣਾ ਆਦਿ।

ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਦਮ

· Gender Neutral Language

· Role Models (ਮਹਿਲਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਮਰਦ ਨਰਸ ਆਦਿ)

· ਸਮੂਹਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ

ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਸੁਝਾਵ (Exam Point)

· ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਧਾਰਿਤ ਮੁਲਾਂਕਣ

· ਲਿੰਗ ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ

· ਸਮਾਨ ਮੌਕੇ ਦੇਣਾ

· ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਲ – ਸਮਾਨਤਾ, ਨਿਆਂ

PUNJAB STUDY