WWW.PUNJABSTUDY.IN

WWW.PUNJABSTUDY.IN ਵੈਬਸਾਇਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ ।ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ । ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ .Thought of the day ---Even the genius asks questions. END IS NOT THE END IN FACT E.N.D. MEANS "EFFORTS NEVER DIE." -DR. A.P.J. ABDUL KALAM . SLOW SUCCESS BUILDS CHARACTER,FAST SUCCESS BUILDS EGO. -SIR RATAN TATA . WHEN YOUR PARENTS ARE NOT RICH BUT STILL AFFORDS TO GIVE YOU A BEAUTIFUL LIFE, APPRECIATE THEIR SACRIFICES. - SWAMI VIVEKANANDA HOME IS DARK WITHOUT MOM, LIFE IS DARK WITHOUT DAD. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. NEVER FORGET YOUR ROOTS, AND ALWAYS BE PROUD OF WHERE YOU COME FROM. - SIR RATAN TATA. FROM BIRTH TO DEATH, THERE MAY BE A MILLION RELATIONSHIPS BUT YOU WILL NEVER FIND A CARING FATHER AND A LOVING MOTHER AGAIN. EVERYTHING IS BEAUTIFUL DEPENDING ON THE SITUATION .A BELL SOUNDS IRRITATING AT 9AM BUT THE SAME BELL SOUNDS MELODIOUS AT 4PM. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. IF YOU WANT TO WALK FAST, WALK ALONE. BUT IF YOU WANT TO WALK FAR,WALK TOGETHER. -SIR RATAN TATA . THE BIGGEST MISTAKE ONE CAN MAKE IS LOSING YOURSELF IN THE PROCESS OF VALUING SOMEONE TOO MUCH AND FORGETTING THAT YOU ARE SPECIAL TOO. -SWAMI VIVEKANANDA. BEHAVIOUR IS ALWAYS GREATER THAN KNOWLEDGE. BECAUSE IN LIFE THERE ARE MANY SITUATIONS WHERE KNOWLEDGE FAILS BUT BEHAVIOUR CAN STILL HANDLE. -DR.A.P.J.ABDUL KALAM. DON'T BE SERIOUS ,ENJOY LIFE AS IT COMES. - SIR RATAN TATA. EVERYTHING IS EASY WHEN YOU ARE BUSY.BUT NOTHING IS EASY WHEN YOU ARE LAZY. -SWAMI VIVEKANANDA .

Tuesday, 14 October 2025

TOPIC -12 Learning & pedagogy: cognition, emotions, motivation

Learning & pedagogy: cognition, emotions, motivation

🧠 1. ਸੰਜਾਨ (Cognition)

ਅਰਥ:
ਸੰਜਾਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ — ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚਣ, ਸਮਝਣ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ:

ਧਿਆਨ (Attention): ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਮਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ।
ਗ੍ਰਹਿਣ (Perception): ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਬਣਾਉਣਾ।
ਯਾਦ (Memory): ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਜਰੂਰਤ ਪੈਣ ਤੇ ਵਰਤਣਾ।
ਚਿੰਤਨ (Thinking): ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਤਰਕ ਕਰਨਾ, ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ।
ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ (Problem Solving): ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ।

ਮਹੱਤਵ:

ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵੀਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾ ਸਮਰਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

❤️ 2. ਭਾਵਨਾਵਾਂ (Emotions)

ਅਰਥ:
ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਪਿਆਰ ਆਦਿ।

ਸਿਖਲਾਈ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ:

ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਉਤਸਾਹ, ਖੁਸ਼ੀ) ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਡਰ, ਚਿੰਤਾ) ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰਵੱਈਆ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ:

ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਹਾਨੁਭੂਤਿ ਭਰਿਆ ਰਵੱਈਆ ਰੱਖੋ।
ਕਲਾਸ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣਾਓ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਮੰਨਤਾ ਦਿਓ।

💡 3. ਪ੍ਰੇਰਣਾ (Motivation)

ਅਰਥ:
ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕਾਰ:

ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (Intrinsic Motivation): ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
- ਉਦਾਹਰਣ: ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (Extrinsic Motivation): ਜਦੋਂ ਇਨਾਮ ਜਾਂ ਡਰ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
- ਉਦਾਹਰਣ: ਬੱਚਾ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ:

ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਰੁਚਿਕਰ ਬਣਾਓ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿਓ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਗਿਆਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿਓ।

📘 ਅਧਿਆਪਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ (Pedagogical Implications):

ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਜਾਨੀ ਪੱਧਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖਲਾਈ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੰਜਾਨ + ਭਾਵਨਾਵਾਂ + ਪ੍ਰੇਰਣਾ = ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਖਲਾਈ।

📚 ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼:

ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਲਾਈ ਤਿੰਨ ਸਤੰਭਾਂ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ —
ਸੋਚਣ (Cognition), ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ (Emotions), ਅਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ (Motivation)।
ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

PUNJAB STUDY