WWW.PUNJABSTUDY.IN

WWW.PUNJABSTUDY.IN ਵੈਬਸਾਇਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ ।ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ । ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ .Thought of the day ---Even the genius asks questions. END IS NOT THE END IN FACT E.N.D. MEANS "EFFORTS NEVER DIE." -DR. A.P.J. ABDUL KALAM . SLOW SUCCESS BUILDS CHARACTER,FAST SUCCESS BUILDS EGO. -SIR RATAN TATA . WHEN YOUR PARENTS ARE NOT RICH BUT STILL AFFORDS TO GIVE YOU A BEAUTIFUL LIFE, APPRECIATE THEIR SACRIFICES. - SWAMI VIVEKANANDA HOME IS DARK WITHOUT MOM, LIFE IS DARK WITHOUT DAD. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. NEVER FORGET YOUR ROOTS, AND ALWAYS BE PROUD OF WHERE YOU COME FROM. - SIR RATAN TATA. FROM BIRTH TO DEATH, THERE MAY BE A MILLION RELATIONSHIPS BUT YOU WILL NEVER FIND A CARING FATHER AND A LOVING MOTHER AGAIN. EVERYTHING IS BEAUTIFUL DEPENDING ON THE SITUATION .A BELL SOUNDS IRRITATING AT 9AM BUT THE SAME BELL SOUNDS MELODIOUS AT 4PM. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. IF YOU WANT TO WALK FAST, WALK ALONE. BUT IF YOU WANT TO WALK FAR,WALK TOGETHER. -SIR RATAN TATA . THE BIGGEST MISTAKE ONE CAN MAKE IS LOSING YOURSELF IN THE PROCESS OF VALUING SOMEONE TOO MUCH AND FORGETTING THAT YOU ARE SPECIAL TOO. -SWAMI VIVEKANANDA. BEHAVIOUR IS ALWAYS GREATER THAN KNOWLEDGE. BECAUSE IN LIFE THERE ARE MANY SITUATIONS WHERE KNOWLEDGE FAILS BUT BEHAVIOUR CAN STILL HANDLE. -DR.A.P.J.ABDUL KALAM. DON'T BE SERIOUS ,ENJOY LIFE AS IT COMES. - SIR RATAN TATA. EVERYTHING IS EASY WHEN YOU ARE BUSY.BUT NOTHING IS EASY WHEN YOU ARE LAZY. -SWAMI VIVEKANANDA .

Tuesday, 14 October 2025

TOPIC -11 ਬੱਚੇ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (How and Why Children Fail)

🧠 ਬੱਚੇ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (How and Why Children Fail)

🌱 1. ਪਰਿਚਯ (Introduction)

ਹਰ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ,
ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ “ਅਸਫਲਤਾ” (Failure) ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

👉 ਅਸਫਲਤਾ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ,
ਬਲਕਿ ਉਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

📚 2. “Children Fail” — John Holt ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ

John Holt, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਚਿੰਤਕ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ
“How Children Fail” (1964) ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ —

“ਬੱਚੇ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ,
ਉਹ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।”

🧩 3. ਬੱਚੇ ਕਿਉਂ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (Reasons Why Children Fail)

🏫 (A) ਸਕੂਲੀ ਕਾਰਣ (School Factors)

ਰਟਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Rote Learning System)
➤ ਬੱਚੇ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰਵੱਈਆ
➤ ਡਰਾਉਣਾ, ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀ ਭਾਰਤਾ (Overloaded Curriculum)
➤ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਗਲਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Exam Pressure)
➤ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

🏠 (B) ਘਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਣ (Home Factors)

ਪਰਿਵਾਰਕ ਤਣਾਅ (Family Stress)
➤ ਘਰ ਦਾ ਤਣਾਅ, ਗਰੀਬੀ, ਝਗੜੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਉਮੀਦਾਂ (High Expectations)
➤ ਜਦੋਂ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬੱਚਾ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ (Lack of Support)
➤ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਦਦ ਨਾ ਮਿਲਣੀ।

🧍‍♂️ (C) ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਰਣ (Child Factors)

ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥਾ (Learning Disability) — ਜਿਵੇਂ Dyslexia ਆਦਿ।
ਧਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ (Lack of Concentration)
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (Low Confidence, Fear of Failure)
ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ (Lack of Interest) — ਜਦੋਂ ਪਾਠ ਬੱਚੇ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ।

💬 4. ਬੱਚੇ ਕਿਵੇਂ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (How Children Fail)

John Holt ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਹਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਵਿਹਾਰ	ਵਰਣਨ
😟 ਡਰ (Fear)	ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
🤐 ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ (Silence)	ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
🤔 ਗਲਤ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਡਰ (Fear of Mistakes)	ਗਲਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
📉 ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ (Low Confidence)	ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਮੰਨਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

🌈 5. ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ (How to Prevent Failure)

👩‍🏫 ਅਧਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ:

ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰੋ।
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ (Individualized Learning) ਵਰਤੋ।
ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੋ।
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ (Positive Feedback) ਦਿਓ।
ਖੇਡਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਉ।

🏠 ਮਾਪੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ:

ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਬੇਜਾ ਦਬਾਅ ਨਾ ਪਾਓ।
ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰੋ।
ਘਰ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣਾਓ।

🧍‍♂️ ਬੱਚੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ:

ਖੁਦ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਾਓ।
ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।
ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੋ, ਡਰੋ ਨਾ।

⚖️ 6. ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (Role of Teacher in Preventing Failure)

ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ।
ਉਸਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੋ।
ਕਲਾਸ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਡਰ ਰਹਿਤ ਬਣਾਓ।
ਬੱਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੋ (Continuous Evaluation)।
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿਓ।

🧾 7. ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ CTET / PTET ਪ੍ਰਸ਼ਨ (MCQ Type):

John Holt ਦੀ ਕਿਤਾਬ “How Children Fail” ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ?
→ 1964 ✅
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ?
→ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਗਲਤ ਤਰੀਕਾ ✅
“Rote Learning” ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਹੈ?
→ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਬਿਨਾ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ✅
ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
→ ਸਹਾਨੁਭੂਤਿਪੂਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ✅
John Holt ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਲਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ?
→ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ✅

🪶 ਸੰਖੇਪ ਚਾਰਟ

ਵਿਸ਼ਾ	ਸੰਖੇਪ
ਮੁੱਖ ਲੇਖਕ	John Holt
ਕਿਤਾਬ	How Children Fail (1964)
ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ	ਬੱਚੇ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਸਫਲ
ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ	ਡਰ, ਦਬਾਅ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਗਲਤ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਹੱਲ	ਪਿਆਰ, ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ, ਲਚਕੀਲੀ ਸਿੱਖਿਆ

PUNJAB STUDY