WWW.PUNJABSTUDY.IN

WWW.PUNJABSTUDY.IN ਵੈਬਸਾਇਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਫੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ ।ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ । ਤੁਹਾਡੀ ਮੇਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ .Thought of the day ---Even the genius asks questions. END IS NOT THE END IN FACT E.N.D. MEANS "EFFORTS NEVER DIE." -DR. A.P.J. ABDUL KALAM . SLOW SUCCESS BUILDS CHARACTER,FAST SUCCESS BUILDS EGO. -SIR RATAN TATA . WHEN YOUR PARENTS ARE NOT RICH BUT STILL AFFORDS TO GIVE YOU A BEAUTIFUL LIFE, APPRECIATE THEIR SACRIFICES. - SWAMI VIVEKANANDA HOME IS DARK WITHOUT MOM, LIFE IS DARK WITHOUT DAD. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. NEVER FORGET YOUR ROOTS, AND ALWAYS BE PROUD OF WHERE YOU COME FROM. - SIR RATAN TATA. FROM BIRTH TO DEATH, THERE MAY BE A MILLION RELATIONSHIPS BUT YOU WILL NEVER FIND A CARING FATHER AND A LOVING MOTHER AGAIN. EVERYTHING IS BEAUTIFUL DEPENDING ON THE SITUATION .A BELL SOUNDS IRRITATING AT 9AM BUT THE SAME BELL SOUNDS MELODIOUS AT 4PM. - DR. A.P.J. ABDUL KALAM. IF YOU WANT TO WALK FAST, WALK ALONE. BUT IF YOU WANT TO WALK FAR,WALK TOGETHER. -SIR RATAN TATA . THE BIGGEST MISTAKE ONE CAN MAKE IS LOSING YOURSELF IN THE PROCESS OF VALUING SOMEONE TOO MUCH AND FORGETTING THAT YOU ARE SPECIAL TOO. -SWAMI VIVEKANANDA. BEHAVIOUR IS ALWAYS GREATER THAN KNOWLEDGE. BECAUSE IN LIFE THERE ARE MANY SITUATIONS WHERE KNOWLEDGE FAILS BUT BEHAVIOUR CAN STILL HANDLE. -DR.A.P.J.ABDUL KALAM. DON'T BE SERIOUS ,ENJOY LIFE AS IT COMES. - SIR RATAN TATA. EVERYTHING IS EASY WHEN YOU ARE BUSY.BUT NOTHING IS EASY WHEN YOU ARE LAZY. -SWAMI VIVEKANANDA .

Monday, 9 March 2026

2. ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ (PRE-HISTORIC PERIOD)

2. ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ (PRE-HISTORIC PERIOD)

· ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਵੇਰਵੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

· 'ਪ੍ਰੋਟੋਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ' (PROTO-HISTORIC PERIOD) ਉਹ ਦੌਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਪਲਬਧ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

· 'ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ' (ਹੋਮੋ ਸੇਪੀਅਨਜ਼) ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਜਾਂ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।

· 'ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ' (ਪੂਰਵ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ)ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ।

· ਅੱਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕਾਲ (ਪੁਰਾ ਪਾਸ਼ਾਨ ਕਾਲ) (PALEOLITHIC AGE/THE OLD STONE AGE) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਖੋਜ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।

· ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ (ਪਲੀਥੋਲੋਜੀਕਲ ਯੁੱਗ)

· ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ Prehistoric Age ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਈ। ਇਹ ਯੁੱਗ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

1. PALEOLITHIC PERIOD/THE OLD STONE AGE-30,00,000,BC-10,000BC

2. MESOLITHIC PERIOD/THE MIDDLE STONE AGE-9,000BC-4,000BC

3. NEOLITHIC AGE/THE NEW STONE AGE-7,000BC-1,000BC

1. ਪਾਲਿਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ (Old Stone Age)

· ਪਾਲਿਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਭਾਲਣ-ਫਿਰਨ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ 10,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2. ਮੀਸੋਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ (Middle Stone Age)

· ਮੀਸੋਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ ਪਾਲਿਓਲਿਥਿਕ ਅਤੇ ਨਿਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਦੌਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਪਕਰਨ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਨੁਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੱਜੀਵ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੌਰ ਲਗਭਗ 10,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ 8,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸੀ।

3. ਨਿਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ (New Stone Age)

· ਨਿਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਦੌਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਉਪਕਰਨ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਖੇਤੀ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਯੁੱਗ ਲਗਭਗ 8,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ 3,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ:

· ਪੱਥਰ ਦੇ ਉਪਕਰਨ: ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਥਰ ਦੇ ਉਪਕਰਨ ਬਣਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਛਰੀਆਂ, ਬੋਡੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ।

· ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ: ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਸਾਇਆ ਸੀ।

· ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ: ਨਿਓਲਿਥਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ।

· ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

· ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ।

· ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਧਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਸੰਦ ਕੁਹਾੜਾ (ਖੋਜ ਸਥਾਨ-ਅਤਿਰੰਪੱਕਮ) ਸੀ।

· ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਕਾਢ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੇਹਰਗੜ੍ਹ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਕ ਸਥਾਨ ਪੱਛਮੀ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਕਣਕ (ਪਹਿਲੀ ਫਸਲ) ਅਤੇ ਜੌਂ ਸਨ।

· ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੂਤ ਮੇਹਰਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਕੋਲਡੀਹਵਾ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

· ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਯੁੱਗ ਦੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਪੱਲਵਰਮ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ।

· ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਜ਼ਾਰ ਕ੍ਰਿਸਟਲ (ਪੱਥਰ) ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

· ਰਾਬਰਟ ਬਰੂਸ ਫੁੱਟ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1863 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ (ਪੁਰਾ- ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ) ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ।

· ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਟਿੱਲਾ।

· ਆਸਾਮ ਦਾ ਚਿੱਟੀ ਭੋਂ ਵਾਲਾ ਬੰਦਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਐਂਥਰੋਪੋਇਡ ਬਾਂਦਰ ਹੈ।

· ਇਨਾਮਗਾਓਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੈਲਕੋਲਿਥਿਕ (ਤਾਂਬਾ ਯੁੱਗ)ਬਸਤੀ ਸੀ ਜੋ ਜੋਰਵੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

· ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਜੈਵਿਕ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ।

· ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਬੂਤ ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ।

· ਨੋਟ: ਰਿਜਲੇ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ।

PUNJAB STUDY