ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ,
ਇਸ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਂਕਾਵਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ
"ਭਾਰਤਵਰਸ਼" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ", ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਰਤ ਦੀ ਸੰਤਾਨ। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ
ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਮੁਸਲਿਮ
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦ ਜਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕਿਹਾ।
ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ
1. ਪ੍ਰਾਚੀਨ
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-
1. ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ
2. ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ
3. ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
4. ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਬੂਤ
ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ
·
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵੇਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਕ
ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵੈਪਾਇਨ ਵੇਦਵਿਆਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਵੇਦ ਹਨ: ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ।
ਰਿਗਵੇਦ
·
ਰਿਗਵੇਦ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦੇ
ਵਿਵਸਥਿਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 10 ਮੰਡਲ, 1028 ਸੁਕਤ (ਵਲਖਿਲਯਾਂ ਦੇ
11ਸੁਕਤ ਸਮੇਤ), ਅਤੇ 10,462 ਰਿਚਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ
ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਦ ਆਰੀਅਨਾਂ
ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦੁਆਰਾ
ਰਚਿਤ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਤੀਜੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ
ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
·
ਇਸਦੇ 8ਵੇਂ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲ ਕਿਹਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
·
ਚਤੁਸ਼ਵਰਣ ਸਮਾਜ ਦੀ
ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ 10ਵੇਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ
ਵਰਣਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਵਰਣ
(ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ) ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ
ਮੂੰਹ, ਬਾਹਾਂ, ਪੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।
ਨੋਟ: ਧਰਮਸੂਤਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਰੁਤਬਿਆਂ, ਕਿੱਤਿਆਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਕਰਤੱਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
·
ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ
ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੋਤ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ।
·
ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ,
ਇੰਦਰ ਲਈ 250 ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਲਈ 200 ਰਿਚਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਨੋਟ - ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ
ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਯਜੁਰਵੇਵ
·
ਯਜੁਰਵੇਦ, ਜਾਪ ਲਈ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪਾਲਣ ਕੀਤੇ
ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਧਵਰਯੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
·
ਇਹ ਇੱਕ ਵੇਦ ਹੈ ਜੋ
ਗੱਦ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਸਾਮਵੇਦ
ਇਹ ਰਿਚਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜੋ ਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦਦੀਆਂ
ਹਨ। ਇਸਦੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਦਰਾਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥਰਵਵੇਦ
·
ਇਸ ਵੇਦ, ਜੋ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਅਥਰਵਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ-ਟੂਣਾ,ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਉਪਚਾਰ,ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ,ਅਤੇ ਹਿਪਨੋਟਿਜ਼ਮ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ
ਮੰਤਰ ਹਨ। ਦਵਾਈ, ਖੋਜ, ਵਿਆਹ, ਪਿਆਰ, ਸ਼ਾਹੀ ਫਰਜ਼ਾਂ,
ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
ਹੈ। ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਅਤੇ
ਸਮਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਧੀਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨੋਟ: ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਦ ਰਿਗਵੇਦ
ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਮ ਵੇਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਹੈ।
·
ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਛੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੀ
ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ: ਸਿੱਖਿਆ, ਜੋਤਿਸ਼, ਕਲਪ, ਵਿਕਾਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਛੰਦ।
·
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ
ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ
ਨੂੰ ਲੋਮਹਰਸ਼ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਗ੍ਰਸਰਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 18 ਹੈ , ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ - ਮਤਸਯ, ਵਾਯੂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ - ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਹਨ।
ਨੋਟ: ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ
ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ।
·
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਾਣ
ਸਧਾਰਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਮੰਦਰਾਂ
ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
·
ਮੈਤ੍ਰੇਯਨੀ ਸੰਹਿਤਾ
ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘਟੀਆ ਸਥਿਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੂਏ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ, ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦਾ ਤੀਜਾ ਮੁੱਖ ਔਗੁਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
·
ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ,
ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
·
ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ
ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁੰਗ ਕਾਲ
ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਗੁਪਤ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
·
ਜਾਤਕ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ
ਹਨ। ਹੀਨਯਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਕਥਾਵਸਤੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਜੈਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਗਮ ਜਾਂ ਅਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ
ਮੁੱਢਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਲਪਸੂਤਰ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭਗਵਤੀ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
|
ਪੁਰਾਣ |
ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ |
|
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ |
ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ |
|
ਮਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾਣ |
ਆਂਧਰਾ ਸਤਵਾਹਨ |
|
ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ |
ਗੁਪਤਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ |
·
ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਚਾਣਕਯ (ਕੌਟਿਲਯ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰਗੁਪਤ) ਹਨ।
ਇਸਨੂੰ 15 ਅਧਿਕਰਨਾਂ ਅਤੇ 180 ਪ੍ਰਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ
ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਕਲਹਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਕਲਹਣ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਰਾਜਤਰੰਗਿਨੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ
ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
·
ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਅਰਬਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚਚਨਾਮਾ (ਲੇਖਕ ਅਲੀ
ਅਹਿਮਦ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
·
ਪਾਣਿਨੀ ਅਸ਼ਟਧਿਆਈ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ) ਦੇ ਲੇਖਕ
ਹਨ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਮੌਰੀਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
·
ਕਾਤਯਾਯਨ ਦੀ ਗਾਰਗੀ-ਸੰਹਿਤਾ ਇੱਕ ਜੋਤਿਸ਼ ਪਾਠ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ
ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਯਵਨ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
·
ਪਤੰਜਲੀ ਪੁਸ਼ਯਮਿੱਤਰ ਸ਼ੁੰਗ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ
ਮਹਾਭਾਸ਼ਯ ਸ਼ੁੰਗਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ
A. ਯੂਨਾਨੀ-ਰੋਮਨ ਲੇਖਕ
1.ਟੇਸੀਅਸ: ਉਹ ਈਰਾਨ ਦਾ
ਰਾਜ ਵੈਦ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2. ਹੇਰੋਡੋਟਸ: "ਇਤਿਹਾਸ
ਦੇ ਪਿਤਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ, ਹਿਸਟੋਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਫ਼ਾਰਸ ਸਬੰਧਾਂ
ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਵੀ ਸੁਣੀਆਂ-ਸੁਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਫਵਾਹਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
3. ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ
ਨਾਲ ਆਏ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਨਿਰਆਕਸ, ਆਨੇਸੀਕ੍ਰਟਸ ਅਤੇ ਐਸਟੀਓਬੂਲਸ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਧੇਰੇ
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਹਨ।
4.
ਮੇਗਾਸਥੀਨੀਜ਼: ਉਹ ਸੈਲਿਊਕਸ ਨਿਕੇਟਰ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰਿਆ ਦੇ
ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਇੰਡੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮੌਰੀਆ
ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ।
5. ਡਾਇਮੇਕਸ: ਉਹ ਸੀਰੀਆਈ
ਰਾਜਾ ਐਂਟੀਓਕਸ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ, ਜੋ ਬਿੰਦੂਸਾਰ ਦੇ
ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲ ਦਾ ਹੈ।
6.ਡਾਇਓਨੀਸੀਅਸ: ਉਹ ਮਿਸਰ ਰਾਜਾ
ਟਾਲਮੀ ਫਿਲਾਡੇਲਫਸ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ, ਜੋ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ
ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।
7. ਟਾਲਮੀ: ਉਸਨੇ ਦੂਜੀ ਸਦੀ
ਵਿੱਚ 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਭੂਗੋਲ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।
8. ਪਲੀਨੀ: ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ
ਸਦੀ ਵਿੱਚ "Natural History" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ
ਲਿਖੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ, ਖਣਿਜਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
9. ਪੈਰੀਪਲਸ ਆਫ਼
ਦ ਈਰੀਥ੍ਰੀਯਨ ਸੀ - ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ 80
ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ
ਵਪਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੀਨੀ ਲੇਖਕ
1. ਫਾਹੀਯਾਨ - ਇਹ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ
ਫਾਹੀਯਾਨ , ਗੁਪਤ ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਦੇ
ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ,
ਉਸਨੇ ਮੱਧ
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼
ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ।
2. ਸੰਯੁਗਨ - 518 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਯਾਤਰਾ
ਦੌਰਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।
3. ਹਿਊਨਸਾਂਗ - ਉਹ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿਊਨਸਾਂਗ 629 ਈਸਵੀ
ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ
ਰਾਜ ਕਪਿਸ਼ਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। 15 ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 645 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ
ਚੀਨ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲੰਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ
ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬੋਧੀ ਗ੍ਰੰਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੀ-ਯੂ-ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ
ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 138 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ
ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਜ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ
ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਸੀ।
ਨੋਟ: ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਆਚਾਰੀਆ ਸ਼ਿਲਭਦਰ ਸਨ।
4.ਇਤਸਿੰਗ - ਉਹ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਵਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹ
ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਿਕਰਮਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤ
ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
C. ਅਰਬੀ ਲੇਖਕ
1.ਅਲਬਰੂਨੀ - ਇਹ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ, ਕਿਤਾਬ-ਉਲ-ਹਿੰਦ ਜਾਂ
ਤਹਕੀਕ-ਏ-ਹਿੰਦ (ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੋਜ), ਜੋ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ
ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜੋ 80 ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ
ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ,
ਤਿਉਹਾਰ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ, ਤੋਲ ਅਤੇ ਮਾਪ, ਕਾਨੂੰਨ, ਮਾਪ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਪੂਤ-ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਧਰਮ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ
ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2. ਇਬਨਬਤੁਤਾ - ਉਸਦਾ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਹਲਾ ਵਜੋਂ
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ
ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 1333 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ
ਤੁਗਲਕ, ਉਸਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ
ਕਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਜੱਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
D. ਹੋਰ ਲੇਖਕ
1 ਤਾਰਨਾਥ - ਇਹ ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ
ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੰਗਯੂਰ ਅਤੇ ਤੰਗਯੂਰ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
2. ਮਾਰਕੋਪੋਲੋ - ਇਸ ਨੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਸਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪਾਂਡਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ
· ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਮਿੱਤਰ, ਵਰੁਣ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਨਾਸਤਯ
(ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ) ਦੇ ਨਾਮ 1400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 'ਬੋਗਜ਼-ਕੋਈ' (ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
|
ਅਭਿਲੇਖ |
ਸ਼ਾਸਕ |
|
ਹਾਥੀਗੁੰਫਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਮਿਤੀ ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ) ਅਤੇ |
ਕਲਿੰਗ ਰਾਜ ਖਾਰਵੇਲਾ |
|
ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ (ਗਿਰਨਾਰ) ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਰੁਦਰਦਾਮਨ |
|
ਨਾਸਿਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਗੌਤਮੀ ਬਲਸ਼੍ਰੀ |
|
ਪ੍ਰਯਾਗ ਥੰਮ੍ਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਸਮੁੰਦਰਗੁਪਤ |
|
ਐਹੋਲ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਪੁਲਕੇਸ਼ਿਨ-II |
|
ਮੰਦਸੌਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਮਾਲਵਾ ਰਾਜਾ ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ |
|
ਗਵਾਲੀਅਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਨਰੇਸ਼ ਭੋਜ |
|
ਭੀਤਰੀ ਅਤੇ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਸਕੰਦਗੁਪਤ |
|
ਦੇਵਪਾੜਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ |
ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਿਜੇਸਨ |
|
ਨੋਟ: ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਐਪੀਗ੍ਰਾਫੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |
|
· ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਗਵਤ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਬੂਤ
ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜਦੂਤ 'ਹੇਲੀਓਡੋਰਸ' ਦੇ ਵੇਸਨਗਰ (ਵਿਦਿਸ਼ਾ) ਗਰੁੜ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ
ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
· 'ਭਾਰਤਵਰਸ਼' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਿਕਰ
ਹਾਥੀਗੁੰਫਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
· ਅਕਾਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਕਾਰਡ
ਸੌਹਾਗੌਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।
· ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹੁਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਭੀਤਰੀ ਸਤੰਭ / ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
· ਸਤੀ-ਪ੍ਰਯਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਏਰਨ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ
(ਸ਼ਾਸਕ ਭਾਨੂਗੁਪਤ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
· ਰੇਸ਼ਮ ਬੁਨਕਰ
ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਦਸੌਰ ਦੇ ਅਭਿਲੇਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
· ਬੁਰਜ਼ਹੋਮ ਦੇ
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਨਵ-ਪੱਥਰ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਟੋਏ ਵਾਲੇ
ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਸਨ।
· ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ
ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹਤ ਸਿੱਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ
ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਾਰਪਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
· ਸਿੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ
ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
· ਸਮੁੰਦਰਗੁਪਤ ਦੇ
ਸਿੱਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
· ਰੋਮਨ ਸਿੱਕੇ
ਅਰੀਕਮੇਡੂ (ਪੁਡੂਚੇਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ।
ਨੋਟ:
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਰਮਾ (ਸੁਵਰਣਭੂਮੀ - ਮੌਜੂਦਾ ਮਿਆਂਮਾਰ), ਮਲਾਇਆ
(ਸਵਰਣਦੀਪ), ਕੰਬੋਡੀਆ (ਕੰਬੋਜ) ਅਤੇ ਜਾਵਾ
(ਯਵਦੀਪ) ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।