3. ਸਿੰਧੂ ਸਭਿਅਤਾ
·
ਰੇਡੀਓਕਾਰਬਨ C¹⁴ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ,
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮਿਤੀ 2400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 1700 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ
ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ ਦਯਾ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ
ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ (PROTOHISTORIC) ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ (BRONZE AGE) ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜ
ਅਤੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ (ਭੂ ਮੱਧ ਸਾਗਰੀ)ਲੋਕ ਸਨ।
|
ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ |
|
|
ਅਯਾਤੀ ਵਸਤਾਂ |
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |
|
ਤਾਂਬਾ |
ਖੇਤੜੀ,ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ,ਓਮਾਨ |
|
ਚਾਂਦੀ |
ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ,ਇਰਾਨ |
|
ਸੋਨਾ |
ਕਰਨਾਟਕ,ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ,ਇਰਾਨ |
|
ਟੀਨ |
ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ,ਇਰਾਨ |
|
ਸੀਸਾ |
ਇਰਾਨ |
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਦਾਸ਼ਕ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸੁਤਕਾਗੇਂਡੋਰ (ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ) ਹੈ, ਪੂਰਬੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਹਿੰਡਨ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਆਲਮਗੀਰਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੇਰਠ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਉੱਤਰੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਚਨਾਬ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਖਨੂਰ
ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਂਦਾ (ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ) ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਗੋਦਾਵਰੀ
ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਦਾਇਮਾਬਾਦ
(ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਹਿਮਦਨਗਰ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਹੈ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸੀ। ਪਰਿਪੱਕ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ
ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਨੂੰ ਹੀ
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ, ਹੜੱਪਾ, ਗੰਨਵਾਰੀਵਾਲਾ, ਧੋਲਾਵੀਰਾ, ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀਬੰਗਨ ਜਾਂ ਕਾਲੀਬੰਗਾ
।
·
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,
ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਜਰਾਤ
ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ।
·
ਲੋਥਲ ਅਤੇ ਸੁਤਕੋਤਦਾ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ
ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਸਨ।
·
ਕਾਲੀਬੰਗਨ ਤੋਂ ਜੁਤੇ ਹੋਏ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀਦਰ
ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ।
·
ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਿਖੇ ਮਿਲਿਆ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਧੂ
ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ।
·
ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਿਖੇ ਮਿਲਿਆ
ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ।
·
ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਮਹਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨਘਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਰਕ ਹੈ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤਾਲਾਬ 11.88 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ,
7.01 ਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਅਤੇ 2.43 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘਾ ਹੈ।
·
ਲੋਥਲ ਅਤੇ ਕਾਲੀਬੰਗਾ ਤੋਂ ਅਗਨੀਕੁੰਡ ਮਿਲੇ ਹਨ।
·
ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ
ਚੱਟਾਨ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ (ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਨਾਥ) ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ
ਹਾਥੀ, ਗੈਂਡਾ, ਚੀਤਾ ਅਤੇ ਭੈਂਸਾ ਬੈਠੇ ਹਨ।
·
ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨ੍ਰਿਤ
ਕਰਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।
·
ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੜੱਪਾ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
·
ਲੋਥਲ ਅਤੇ ਚੰਨਹੂਦੜੋ ਵਿੱਚ ਮਣਕੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ
ਹਨ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਭਾਵਚਿੱਤਰਾਤਮਕ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ
ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ
ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਗਰਿੱਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ।
·
ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਸੜਕ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਹੜੇ ਵੱਲ
ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਥਲ ਨਗਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੀ ਸੜਕ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਸਨ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਜੌਂ
ਸਨ।
·
ਸਿੰਧੂ ਲੋਕ ਮਿਠਾਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
·
ਰੰਗਪੁਰ ਅਤੇ ਲੋਥਲ ਤੋਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਝੋਨੇ ਦੀ
ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।
·
ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਬੂਤ ਲੋਥਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਸੁਰਕੋਤਦਾ, ਕਾਲੀਬੰਗਾ ਅਤੇ
ਲੋਥਲ ਤੋਂ ਸਿੰਧੁ ਕਾਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਮਿਲੇ ਹਨ।
·
ਭਾਰ ਦੀ ਇਕਾਈ ਸ਼ਾਇਦ 16 ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸੀ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਦੋ ਪਹੀਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਹੀਆ
ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਭੈਂਸੇ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
·
ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਮੇਲੁਹਾ
ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿੰਧੂ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ।
·
ਸ਼ਾਇਦ ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਰਾਜ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ।
·
ਪਿਗਟ ਨੇ ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੁੜਵਾਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਦੇਵੀ
ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
·
ਦਰੱਖਤ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ
ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
·
ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੜੱਪਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤੋਂ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਰ
ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਹਨ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਮਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।
·
ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ, ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁੱਬੇ ਹੋਏ ਬਲਦ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
·
ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬਣੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ
ਬਹੁਤਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਧੂ ਸਮਾਜ ਮਾਤਵਾਦੀ/ਮਾਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।
·
ਸਿੰਧ ਲੋਕ ਸੂਤੀ ਅਤੇ ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।
·
ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ, ਸਿੰਧੂ ਲੋਕ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ
ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨਾ, ਚੌਪੜ ਅਤੇ ਪਾਸਾ ਖੇਡਣ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸਨ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਲੋਕ ਤਲਵਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ।
·
ਕਾਲੀਬੰਗਾ ਇਕਲੌਤਾ ਹੜੱਪਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਸ਼ਹਿਰ (ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ
ਰਹਿਣ ਲਈ) ਵੀ ਕਿਲੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਲੀਬੰਗਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਾਲੀ ਚੂੜੀਆਂ । ਖੇਤਾਂ
ਵਿੱਚ ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਸਬੂਤ ਇੱਥੇ ਮਿਲੇ ਹਨ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਦਾ ਅਤੇ ਵੇਸਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ
ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।
·
ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਅਤੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ
ਸਨ। ਹੜੱਪਾ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ
ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਲੋਥਲ ਅਤੇ ਕਾਲੀਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜੁੜਵਾ ਸਮਾਧੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ
ਹਨ।
·
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਰਨ ਹੜ੍ਹ ਸੀ।
·
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਕਾਈ ਗਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
|
ਸਿੰਧੁ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ :
ਨਦੀ, ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ,ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ |
||||
|
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ |
ਨਦੀ |
ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ |
ਸਾਲ |
ਸਥਿਤੀ |
|
1. ਹੜੱਪਾ |
ਰਾਵੀ |
ਦਯਾਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਅਤੇ ਮਾਧੋਸਵਰੂਪ ਵਤਸ |
1921 |
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |
|
2. ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ |
ਸਿੰਧੂ |
ਰਾਖਲਦਾਸ ਬੈਨਰਜੀ |
1922 |
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਰਕਾਨਾ
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |
|
3. ਚੰਨਹੁਦੜੋ |
ਸਿੰਧੂ |
ਗੋਪਾਲ ਮਜੂਮਦਾਰ |
1931 |
ਸਿੰਧ ਸੂਬਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) |
|
4. ਕਾਲੀਬੰਗਾ |
ਘੱਗਰ |
ਬੀ. ਬੀ. ਲਾਲ ਅਤੇ ਬੀ. ਕੇ. ਥਾਪਰ |
1953 |
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |
|
5. ਕੋਟਦੀਜੀ |
ਸਿੰਧੂ |
ਫਜ਼ਲ ਅਹਿਮਦ |
1953 |
ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦਾ ਖੈਰਪੁਰ ਸਥਾਨ |
|
6. ਰੰਗਪੁਰ |
ਮਾਦਰ |
ਰੰਗਨਾਥ ਰਾਓ |
1953-54 |
ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਕਾਠੀਆਵਾੜ
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |
|
7. ਰੋਪੜ |
ਸਤਲੁਜ |
ਯਗਦੱਤ ਸ਼ਰਮਾ |
1953-56 |
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |
|
8. ਲੋਥਲ |
ਭੋਗਵਾ |
ਰੰਗਨਾਥ ਰਾਓ |
1955 ਅਤੇ 1962 |
ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |
|
9. ਆਲਮਗੀਰਪੁਰ |
ਹਿੰਡਨ |
ਯਗਦੱਤ ਸ਼ਰਮਾ |
1958 |
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੇਰਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |
|
10. ਸੂਤਕਾਗਨਦੋਰ |
ਦਾਸ਼ਕ |
ਔਰੇਂਜ ਸਟਾਈਲ, ਜਾਰਜ ਡੇਲਸ |
1927 ਅਤੇ 1962 |
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਕਰਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ
ਤਟ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ |
|
11. ਬਨਮਾਲੀ |
ਰੰਗੋਈ |
ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਸ਼ਟ |
1974 |
ਹਿਸਾਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹਰਿਆਣਾ |
|
12. ਧੋਲਾਵੀਰਾ |
|
ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਸ਼ਟ |
1990-91 |
ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਕੱਛ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |