TOPIC – 19 Basic Processes of Teaching & Learning; Children's Strategies of Learning; Learning as a Social Activity; Social Context of Learning

 TOPIC – 19

Basic Processes of Teaching & Learning; Children's Strategies of Learning; Learning as a Social Activity; Social Context of Learning

(ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ; ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਣ ਰਣਨੀਤੀਵਾਂ, ਸਿੱਖਣਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ)

 

 

 

(i)

A. ਅਧਿਆਪਨ (TEACHING)

ਅਧਿਆਪਨ (TEACHING) ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਧਾਤਮਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਹਤਰ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ।

ਹਫ ਅਤੇ ਡੰਕਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਅਧਿਆਪਨ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਪੜਾਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ - ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਹਦਾਇਤ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ।"

ਬਰਟਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਸਿੱਖਿਆ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ।"

ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਕੂਲਿੰਗ, ਸਿੱਖਣ, ਸਿਖਲਾਈ, ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਕਲਪਿਕ ਅੰਤਰ

ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਕੂਲਿੰਗ, ਸਿੱਖਣ, ਸਿਖਾਉਣ, ਜਾਂ ਹਦਾਇਤ ਨਾਲ ਉਲਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖਿਆ (EDUCATION)

ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਅਨੁਭਵ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਰਵੱਈਏ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੋਵਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇਹ ਸਮਝ ਉਹਨਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਕੂਲ(SCHOOL)

ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖਣਾ (LEARNING)

ਸਿੱਖਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕਸਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਾਸ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਖਾਸ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ, ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਚਾਰਟ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਬਣਾਉਣਾ, ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਸਿਖਲਾਈ(TRAINING)

ਸਿਖਲਾਈ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਦਾਇਤ, ਅਭਿਆਸ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪਹਿਲੂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਬਣਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਕਨੀਕੀ ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਲਾਈ ਦੁਆਰਾ, ਖਾਸ ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤ(TEACHING AND INSTRUCTION)

ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਹੁਨਰਾਂ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਜਾਂ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਦਾਇਤ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹਨ।

B. ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ

·       ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

·       ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

·       ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

·       ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ - ਉਦੇਸ਼, ਸਿੱਖਣ ਅਨੁਭਵ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ।

·       ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

 

                                                                                                      ਉਦੇਸ਼

 

 

                                                     ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ                                          ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਜਾਂਚ

ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਪੱਧਰੀ ਪੜਾਅ

 

·       ਉਪਰੋਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਤੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਉਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

·       ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

·       ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

·       ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਸਫਲ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

·       ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ, ਰੇਡੀਓ, ਫਿਲਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਇੰਸ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ।

·       ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।

·       ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਬਿੰਦੂ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

·       ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਸੰਕੇਤਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

·       ਤਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਤੋਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ:

Ø  ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Ø  ਕੀ ਇਹ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਰਗ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ?

Ø  ਕੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਵਾਲੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ?

·       ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਜੋ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਵਿਦਿਅਕ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਹਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮਾਹਰ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਿਹੜੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

·       ਤਿਕੋਣ ਦਾ ਆਖਰੀ ਤੀਰ, ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਸੁਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

·       ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (PRINCIPLE OF DEFINITE AIMS)

ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਉਣ-ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੇਸ਼ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ, ਆਮ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼। ਆਮ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ (TOPIC )ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਿਖਾਉਣ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

2. ਸਹਿ-ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (PRINCIPLE OF CO-RELATION)

ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਆਗਨਾਤਮਕ(INDUCTIVE) ਤੋਂ ਨਿਗਨਾਤਮਕ(DEDUCTIVE) ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵੱਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਉਦਾਹਰਣਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਰਸੀ, ਮੇਜ਼, ਪੈੱਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵਿਧੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਧਿਆਇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

3. ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ(PRINCIPLE OF MOTIVATION)

ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੋ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੋਵੇਂ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ ਸਕਦੀ ਹੈ।

4. ਸੋਧ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ(PRINCIPLE OF REVISION AND PRACTICE)

ਇਹ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਆਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ(formative assessment) ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

5. ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ(PRINCIPLE OF REINFORCEMENT)

ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਬੀ.ਐਫ. ਸਕਿਨਰ (B F SKINNER)ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ - ਪਹਿਲਾ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ।

6. ਉਤੇਜਨਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ(PRINCIPLE OF STIMULATION)

" ਉਤੇਜਨਾ " ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਨਿੱਜੀ ਉਤੇਜਨਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਰਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿੱਖਣ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

C. ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂ

ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਨ ਨਿਯਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:

1. ਸਰਲ ਤੋਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ(SIMPLE TO COMPLEX):

ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਖਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਣਤੀ, ਗੁਣਾ ਸਾਰਣੀ, ਫਿਰ ਜੋੜ, ਘਟਾਓ, ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

2. ਜਾਣੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ (ਜਾਣੋ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ) (KNOW TO UNKNOW)

ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

3. ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ(ANALYSIS TO SYNTHESIS):

ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਵਿਆਪਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।

4. ਇੰਡਕਟਿਵ ਤੋਂ ਡਿਡਕਟਿਵ(INDUCTIVE TO DEDUCTIVE):

ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਣ।

5. ਡਿਡਕਟਿਵ ਤੋਂ ਇੰਡਕਟਿਵ(DEDUCTIVE TO INDUCTIVE): ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਿਯਮ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾ ਸਕਣ।

6. ਯਥਾਰਥਪੂਰਨ ਤੋ ਭਾਵਨਾਤਮਕ (CONCERT TO ABSTRACT): ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਸਮੱਗਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੁੱਖ, ਪੌਦੇ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਵਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗਾਂ, ਤਾਪਮਾਨ, ਆਦਿ।

D. ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਅਧਿਆਪਕ ਰਣਨੀਤੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਸੋਧ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਧਾਤਮਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹਨ।

ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ।

·       ਲੇਖਕ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ? ਚਰਚਾ ਕਰੋ ਕਿ ਸਮੱਗਰੀ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਦੱਸੋ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ। ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿਓ।

·       ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਓ।

E. ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ

ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹਨਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, 6 E5 S ਅਤੇ ਇੱਕ S (S) ਮਾਡਲ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਜੁੜਨਾ(ENGAGE):

ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਤੀ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਉਤੇਜਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

2. ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ(EXPLORE/FREEDOM TO INVESTIGATION):

ਪੜਚੋਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

3. ਵਿਆਖਿਆ(EXPLAIN):

ਇਹ ਅਧਿਆਪਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੱਦ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

4. ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਤੋਂ(ELABORATE APPLICATION OF KNOWLEDGE):

ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਭਾਵ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੱਥਾਂ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

5. ਮੁਲਾਂਕਣ/ਮੁਲਾਂਕਣ (ਭਾਵ, FA ਅਤੇ SA)(EVALUATE/ASSESSMENT i.e. Fa and SA)

ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ(FORMATIVE ASSESSMENT) ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਯੋਗਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (SUMMATIVE ASSESSMENT)।

6. ਵਿਸਥਾਰ (ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੁਝਾਅ)(EXTEND/SUGGESTIONS BEYOND THE ESSUN)

ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨਵੇਂ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

7. ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਿਆਰ/ਨਿਯਮ(STANDARDS/NORMS SET BY AUTHORITIES): ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਿਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ:

ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ-ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ(NCERT-NATIONAL COUNCIL OF EDUCATION RESEARCH AND TRAINING) । ਐਨਸੀਟੀਈ(NCTE) ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੀਚਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ(NATIONAL COUNCIL FOR TEACHER EDUCATION), ਐਨਪੀਈ(NPE-NATIONAL POLICY OF EDUCATION) (ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਲਿਸੀ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ), ਸੀਸੀਈ (CCE-CONTINIOUS AND COMPREHENSIVE EVALUATION)ਮੈਨੂਅਲ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਸਟੇਟ ਬੋਰਡ (STATE BOARD)ਆਦਿ। ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਅਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

F. ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣਾ

ਸਿੱਖਣਾ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਭਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਨਵਰ ਹੈ।" ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਰਾਹੀਂ (IMITATION)ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਇਰਾ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਕੂਲ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਸਮਾਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

G. ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ

ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾਧਿਅਮ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ:

1. ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ(SELF-STUDY) - ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਣ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਖੁਦ ਸਵੈ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਪਹਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਟੀਚਾ-ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ, ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

2. ਸਮੂਹ ਚਰਚਾ(GROUP DISCUSSION) -  ਸਮੂਹ ਚਰਚਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲਾਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੂਹ ਚਰਚਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਂ ਅਧਿਆਇ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਇੱਕ-ਤੋਂ-ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ (ONE-TO-ONE LEARNING) - ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੁਵਿਧਾਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਵਿਧਾਕਰਤਾ ਇੱਕ ਕੋਚ, ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਮਾਹਰ, ਜਾਂ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਤੋਂ-ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਵੈਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਖਲਾਈ ਇੱਕ ਟਿਊਟਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਧੇਰੇ ਮਹਿੰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟਿਊਟਰ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਕੋਲ ਟਿਊਟਰ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੋਸਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ, ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਇੱਕ-ਤੋਂ-ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਵਿਧਾਕਰਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

H. ਐਲਬਰਟ ਬੈਂਡੂਰਾ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (SOCIAL LEARNING THEORY)

ਐਲਬਰਟ ਬੈਂਡੂਰਾ ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। (BOOK NAME – SOCIAL FOUNDATION OF THOUGHT AND ACTION)ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਬੈਂਡੂਰਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਓਪਰੇਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਵਿਚੋਲਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਤੇਜਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

2. ਵਿਵਹਾਰ ਜਾਂ ਆਚਰਣ ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਸਿਖਲਾਈ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਬੈਂਡੂਰਾ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਕਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਨਿਰੀਖਣ ਸਿਖਲਾਈ(OBSERVATIONAL LEARNING): ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੀਖਣ ਸਿਖਲਾਈ (ਨਿਰੀਖਣ ਸਿਖਲਾਈ) ਰਾਹੀਂ, ਬੱਚੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਰੋਲ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰੀਖਣ ਸਿਖਲਾਈ ਰਾਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।

2. ਬੋਬੋ ਡੌਲ ਪ੍ਰਯੋਗ (BOBO DOLL EXPERIMENT) - ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬੈਂਡੁਰਾ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੋਬੋ ਡੌਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3. ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦਿਖਾਈ ਗਈ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ, ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਿਡੌਣੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬੋਬੋ ਗੁੱਡੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੰਡਾ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਡਾ ਸਾਰੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਖਿਡੌਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁੱਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਲੱਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ 'ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਵਹਾਰ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ (ਮਾਡਲ) ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ।

ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਤੀਜੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।

ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਮਲਾਵਰ ਸਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਨਕਲ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਨਿਰੀਖਣ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ, ਨਿਰੀਖਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

I. ਵਿਚੋਲਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ

ਬੈਂਡੂਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਵਿਚੋਲਗੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

 

1. ਇਕਾਗਰਤਾ/ਧਿਆਨ(ATTENTION) -  ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਇਕਾਗਰਤਾ ਸਾਡੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ (ਇੱਕ-ਨਿਰਭਰਤਾ) ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੂਸਰੇ ਸਾਡੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

2. ਪੁਨਰ ਉਤਪਾਦਨ(REPRODUCTION) - ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਾਡੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸੀਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਇਹ (ਪੁਨਰ ਉਤਪਾਦਨ) ਸਾਡੇ ਨਕਲ ਕਰਨ/ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਦੀ ਔਰਤ ਜੋ ਬਰਫ਼ 'ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਨੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ।

3. ਧਾਰਨਾ(RETENTION) - ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਨਕਲ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਬਣਾਉਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਿਵਹਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

4. ਪ੍ਰੇਰਣਾ(MOTIVATION) - ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਉਤਸੁਕ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਵਿਦਿਅਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

·       ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।

·       ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਦਿਲਚਸਪ, ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

·       ਇਹ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

·       ਇਸ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

·       ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਅਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।

J. ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ(THEORY OF SOCIAL LEARNING)

·       ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਜਾਂ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

·       ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਵਹਾਰ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜਾਂ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

·       ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

(II)

ਮਾਈਕ੍ਰੋਟੀਚਿੰਗ(MICRO TEACHING)

·       ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਮਾਈਕ੍ਰੋਟੀਚਿੰਗ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

·       ਮਾਈਕ੍ਰੋਟੀਚਿੰਗ ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਮ ਕਲਾਸਰੂਮ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕੰਮ ਜਾਂ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਫੀਡਬੈਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

·       ਡੀ. ਐਲਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਮਾਈਕ੍ਰੋਟੀਚਿੰਗ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਹੈ।"

ਸੂਖਮ-ਸਿੱਖਿਆ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 

                                                          1.ਪਾਠ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ

 

                                           6.ਦੁਬਾਰਾ ਪੋਸ਼ਣ                    2.ਸਿਖਿਆ

 

                                      5.ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣਾ                    3.ਪੋਸ਼ਣ

 

                                                            4.ਦੁਬਾਰਾ ਪਾਠ ਯੋਜਨਾ

                                                          ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਸਿਖਿਆ ਚੱਕਰ

 

 

 

ਮਾਈਕ੍ਰੋਟੀਚਿੰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ

·       ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ।

·       ਇਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੁਨਰ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

·       ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

·       ਸਰਫੈਕਟੈਂਟ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।

(III)

ਅਧਿਆਪਨ ਹੁਨਰ(TEACHING SKILLS)

·       ਮਾਈਕ੍ਰੋਟੀਚਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

·       ਅਧਿਆਪਨ ਹੁਨਰ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

·       ਐਨ.ਐਲ. ਗੇਜ ਨੇ ਅਧਿਆਪਨ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, "ਅਧਿਆਪਨ ਹੁਨਰ ਉਹ ਖਾਸ ਹਦਾਇਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅਧਿਆਪਨ ਕ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।"

·       ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਹੁਨਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

·       ਉਤੇਜਨਾ      -          ਵਿਨਿਆਸ ਪ੍ਰੇਰਨਾ

·       ਨੇੜਤਾ        -          ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੌਖਿਕ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰੀਕਿਰਿਆ

·       ਪੁਨਰਬਲਨ  -          ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁਛਣਾ

·       ਖੋਜਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ  -     ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

·       ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ – ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇਣਾ

·       ਲੈਕਚਰ -  ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ

·       ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਦੁਹਰਾਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ .

A. ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀਆਂ(TEACHING METHODS AND TEACHING STRATEGIES)

·       ਸਿੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਧੀ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

·       ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੰਮ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਢੰਗ ਹਨ - ਬਿਆਨ ਵਿਧੀਆਂ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀਆਂ।

·       ਸਟੋਨਜ਼ ਅਤੇ ਮੌਰਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਨ ਰਣਨੀਤੀ ਇੱਕ ਪਾਠ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਯੋਜਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਬਣਤਰ, ਵਿਦਿਅਕ ਟੀਚਿਆਂ ਵਜੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਵਹਾਰ, ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।"

ਸਿੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਪ੍ਰਭੁਤਵਵਾਦੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ

2. ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ

ਲੈਕਚਰ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੁਤਵਵਾਦੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਰਣਨੀਤੀਆਂ, ਖੋਜ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਰਣਨੀਤੀਆਂ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰਣਨੀਤੀਆਂ, ਸਮੂਹ ਬਹਿਸ ਰਣਨੀਤੀਆਂ, ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਰਣਨੀਤੀਆਂ, ਕੰਪਿਊਟਰ-ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਖਲਾਈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

B. ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

·       ਅਧਿਆਪਕ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

·       ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਦਾਇਤ

ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਲੈਕਚਰ ਵਿਧੀ

2. ਪਾਠ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਧੀ

3. ਕਲਾਸ-ਟੀਚਿੰਗ ਵਿਧੀ

 

1.ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਦਾਇਤ

·       19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।

·       ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਦਾਇਤ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇ।

·       ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ: ਕੈਲਰ ਯੋਜਨਾ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਡ ਹਦਾਇਤਾਂ, ਕੰਪਿਊਟਰ-ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਦਾਇਤਾਂ, ਮੁਹਾਰਤ ਸਿਖਲਾਈ, ਹੋਮਵਰਕ ਵਿਧੀ, ਖੇਡਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਕਹਾਣੀ ਵਿਧੀ, ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

2.ਸਮੂਹ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਦਾਇਤ (GROUP CENTERED INSTRUCTION)

·       ਸਮੂਹ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਦਾਇਤ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਨੇੜਿਓਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

·       ਨਕਲ ਵਿਧੀ, ਵਿਦਿਅਕ ਟੂਰ ਵਿਧੀ, ਯੋਜਨਾ ਵਿਧੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਆਦਿ ਸਮੂਹ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

3.ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਦਾਇਤਾਂ(TEACHER AND STUDENT CONTROLLED)

·       ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਦਾਇਤ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਵਿਧੀਆਂ, ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਮੂਹ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

C. ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ

ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

1. ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਸਿਸਟਮ

ਜਰਮਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਫਰੋਬੇਲ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਕੂਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਖੇਡਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

·       ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

·       ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ, ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਦਿ।

2. ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿਧੀ

ਕਾਇਲ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

·       ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰਾਹੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

·       ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

·       ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਡਾਲਟਨ ਵਿਧੀ

ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 1920 ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਹੈਲਨ ਪਾਰਕ ਹਰਸਟ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਡਾਲਟਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ 30 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੁਖੀ ਸੀ ਜੋ ਉਮਰ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤਰੀਕਾ ਡਾਲਟਨ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਡਾਲਟਨ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

·       ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ।

·       ਵਿਹਾਰਕ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

·       ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

·       ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ।

·       ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

4. ਪੇਸਟਾਲੋਜ਼ੀ ਵਿਧੀ (Pestalozzi)

ਇਸਦਾ ਮੋਢੀ ਜੌਨ ਹੈਨਰੀ ਪੇਸਟਾਲੋਜ਼ੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ 'ਤੇ ਸੀ।

·       ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਕਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ?

·       ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰ ਵਿਧੀ, ਚਰਚਾ ਵਿਧੀ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਹਿਊਰਿਸਟਿਕ ਵਿਧੀ (ਜਾਂਚ ਵਿਧੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

(IV)

ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਾਇਤਾ (TEACHING AIDS)

ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰਲ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਾਇਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਬਹੁ-ਸੰਵੇਦੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਤਕਨੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ, ਆਡੀਓ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਸੰਵੇਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ –

1. ਆਡੀਓ ਸਮੱਗਰੀ

2. ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ

3. ਆਡੀਓ-ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸਮੱਗਰੀ।

ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਾਇਕ

·       ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸਮੱਗਰੀ -  (ਤਸਵੀਰ, ਕਿਤਾਬ, ਨਮੂਨੇ, ਚਾਰਟ ਆਦਿ)

·       ਆਡੀਓ ਸਮੱਗਰੀ - (ਰੇਡੀਓ, ਫ਼ੋਨ, ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਆਦਿ)

·       ਆਡੀਓ ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਸਮੱਗਰੀ - (ਸਿਨੇਮਾ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਡਰਾਮਾ ਆਦਿ)

ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਏਡਜ਼

ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਏਡਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਅੱਖਾਂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਨਕਸ਼ੇ, ਗ੍ਰਾਫ਼, ਚਾਰਟ, ਪੋਸਟਰ, ਬਲੈਕਬੋਰਡ, ਬੁਲੇਟਿਨ ਬੋਰਡ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸਲਾਈਡਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅਸਲੀ ਪਦਾਰਥ (REAL MATTER)

ਅਸਲੀ ਪਦਾਰਥ ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਛੂਹ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਰੀਖਣ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਨਮੂਨੇ(MODEL)

ਮਾਡਲ ਅਸਲ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਸਵੀਰ(FIGURE)

ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖਾਏ ਗਏ ਸਬਕ ਯਾਦ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

·       ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:

·       ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਸਾਫ਼, ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਬੱਚਾ ਅਸਲੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਰੰਗ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਜਾਵੇ।

·       ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਟੈਕਸਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

·       ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਲਾਸ ਦਾ ਹਰ ਬੱਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਸਕੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।

ਨਕਸ਼ਾ(MAP)

ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੱਥਾਂ ਜਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਸਿਰਲੇਖ, ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।

ਡਰਾਇੰਗ

ਅਸਲ ਸਮੱਗਰੀ, ਨਮੂਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਕੈਚਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਫ਼(GRAPH)

ਗ੍ਰਾਫ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲ, ਇਤਿਹਾਸ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਫ਼ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ, ਉਪਜ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਾਰਟ(CHART)

ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੂਗੋਲ, ਇਤਿਹਾਸ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਬੁਲੇਟਿਨ ਬੋਰਡ(BULLETIN BOARD)

ਬੁਲੇਟਿਨ ਬੋਰਡ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਗ੍ਰਾਫ਼, ਅੰਕੜੇ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਲੇਟਿਨ ਬੋਰਡ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ। ਇਹ ਬੋਰਡ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਫਲੈਨਲ ਬੋਰਡ(FLENIAL BOARD)

ਫਲੈਨਲ ਬੋਰਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਫਲੈਨਲ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਪਲਾਈਵੁੱਡ ਜਾਂ ਹਾਰਡਬੋਰਡ ਦੇ ਟੁਕੜੇ 'ਤੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਜਾਇਬ ਘਰ(MUSEUM)

ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਦਿਅਕ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਕਸਰ ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭੂਗੋਲ, ਇਤਿਹਾਸ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਬਲੈਕਬੋਰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਸਹਾਇਤਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਰਤੋਂ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ।

ਮੈਜਿਕ ਲੈਂਟਰਨ ਇੱਕ ਮੈਜਿਕ ਲੈਂਟਰਨ(MAGIC LANTERN) ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਡਿਸਪਲੇ ਡਿਵਾਈਸ ਹੈ ਜੋ ਸਲਾਈਡਾਂ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜਾਂ ਕੰਧ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਟੈਕਸਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਤਸਵੀਰ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਐਪੀਡੀਆਸਕੋਪ(EPIDIASCOPE) ਤਸਵੀਰ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਟੈਕਸਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯੰਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਦੂਈ ਲਾਲਟੈਣ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਦੂਈ ਲਾਲਟੈਣ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਟੈਕਸਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਲਾਈਡਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਪੀਡੀਆਸਕੋਪ ਵਿੱਚ, ਛੋਟੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਨਕਸ਼ੇ, ਪੋਸਟਰ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸਲਾਈਡ ਬਣਾਏ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰਕੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜਾਂ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਲਾਈਡਾਂ, ਫਿਲਮ ਸਟ੍ਰਿਪਸ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਰ ਸਲਾਈਡਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਸਟ੍ਰਿਪਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਰ ਅਕਸਰ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਰ ਐਪੀਡੀਆਸਕੋਪ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਐਪੀਡੀਆਸਕੋਪ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਟੈਕਸਟ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਲਾਈਡਾਂ ਜਾਂ ਫਿਲਮ ਸਟ੍ਰਿਪਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਆਡੀਓ ਏਡਜ਼(AUDIO AIDS)

ਆਡੀਓ ਏਡਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ (ਕੰਨਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਡੀਓ ਏਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਫੋਨ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ, ਟੈਲੀਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ, ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਰੇਡੀਓ(RADIO)

 

ਰੇਡੀਓ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਨਵੀਨਤਮ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰੇਡੀਓ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਟੇਪ-ਰਿਕਾਰਡਰ(TAPE RECORDER)

ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਅਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ, ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਗਤੀ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।