TOPIC-09 LANGUAGE AND THOUGHT (ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ)
ਪਰਿਚਯ
ਭਾਸ਼ਾ (Language) — ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਸੋਚ (Thought) — ਮਸਤਿਸਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
TOPIC-09 LANGUAGE
AND THOUGHT (ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ)
ਭਾਸ਼ਾ
ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ
ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਸਮਝ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਭਾਸ਼ਾ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬੋਲੀ
ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਹਾਰਲੌਕ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ
ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ
ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਅਰਥਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਬੋਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਧੁਨੀਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ
ਦੂਜਿਆਂ ਤੱਕ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ
ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਰ ਹੁਨਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬੱਚੇ
ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਕਲ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੀ
ਮੰਗ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਭਾਗ
ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
1. ਧੁਨੀ (PHONEME) - ਇਹ ਧੁਨੀ ਦੀਆਂ ਸਭ
ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ
ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ
ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਬਦਲ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਓ , ਅ , ਆਦਿ।
2. ਰੂਪ-ਅਰਥ (MORPHEM) - ਇੱਕ ਰੂਪ-ਅਰਥ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਧੁਨੀਆਂ ਸਿੱਖਦਾ
ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ
ਉਸਦਾ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਧੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣਾ
ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ "ਚੰਗਾ," "ਆਓ," "ਗੋਲੀ," "ਅੱਖ," ਆਦਿ।
3. ਵਾਕ-ਵਿਹਾਰ(SYNTACTICALLY)- ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਾਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ
ਹਨ। ਵਾਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਵਾਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਸ਼ੇ, ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਵਾਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ
ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, "ਰਮੇਸ਼ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇਸ ਵਾਕ ਦੇ ਸਾਰੇ
ਸ਼ਬਦ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, "ਰਮੇਸ਼ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਖਾਣਾ," ਤਾਂ ਵਾਕ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
4. ਅਰਥਵਾਦੀ(SEMENTIC) - ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ
ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅਰਥਵਾਦੀ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, "ਰਮੇਸ਼ ਕੌਫੀ ਪੀਂਦਾ
ਹੈ।" ਇਸ ਵਾਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ "ਰਮੇਸ਼ ਕੌਫੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੌਫੀ ਖਾਧੀ ਨਹੀਂ
ਪੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਾ ਧੁਨੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ
ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ
ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
·
ਪਹਿਲੇ ਕਦਮ ਵਜੋਂ,
ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਰੋਣ ਅਤੇ ਚੀਕਣ ਦੀ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੋਣ ਅਤੇ ਚੀਕਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਖੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।
·
ਉਪਰੋਕਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਚੇ ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਬੋਲਣ
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ
ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
·
ਬੱਚੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ
ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
·
ਬੱਚੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ
ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ
ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
·
ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਗਭਗ 18
ਤੋਂ 24 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ
ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਛੋਟੇ ਵਾਕ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕਈ ਸਾਧਨ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਸੁਝਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
1. ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨਾ
ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ
ਉਹ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
2. ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਰਾਹੀਂ
ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤਸੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ,
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ
ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ
ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
3. ਨਕਲ
ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਕਲ। ਬੱਚਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਗਏ
ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
4. ਗੱਲਬਾਤ
ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਜ਼ਿਆਦਾ
ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ
ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ
1. ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ(SATISFACTION OF NEEDS
AND DESIRE) - ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਦਰਦ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ
ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ
ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੱਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕੇ।
2. ਧਿਆਨ ਮੰਗਣਾ (FOR SEEKING ATTENTION)- ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਧਿਆਨ
ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ
ਕੇ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ
ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ (FOR SOCIAL RELATION)- ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕੋਈ
ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ
ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਬੱਚੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ
ਘੱਟ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
4. ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵ (IMPORTANCE FOR SOCIAL
RELATION)- ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ
ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ? ਉਸਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
5. ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ (IMPORTANCE OF
EDUCATIONAL ACHIEVEMENT) - ਭਾਸ਼ਾ ਬੌਧਿਕ ਯੋਗਤਾ
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ,
ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਫ਼ੀ
ਨਹੀਂ ਹੈ।
6. ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ (FOR EFFECTING OTHER’S IDEAS) - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ
ਭਾਸ਼ਾ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ, ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ
ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਵਹਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
ਬੈਂਡੂਰਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਕਲ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬੈਂਡੂਰਾ ਨੇ ਦਲੀਲ
ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਕਲ ਜਾਂ ਨਕਲ
ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਾਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ
ਉਹ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਅਲਬਰਟ ਬੈਂਡੂਰਾ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਡਲਿੰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ। ਜੀਭ, ਗਲਾ, ਤਾਲੂ, ਬੁੱਲ੍ਹ, ਦੰਦ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਕੋਰਡ
ਬੋਲਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਕਮੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਪਰਿਪੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ
ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ, ਜਾਂ ਸੰਗਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ
ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਣਾ ਅਮੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਗੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ
ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਚੇ ਖਾਸ ਵਸਤੂਆਂ
ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ
ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਕਲ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਚੈਪਿਨੀਜ, ਸ਼ਰਲੀ, ਕਰਟੀ ਅਤੇ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ ਵਰਗੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨਕਲ
ਰਾਹੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ
ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ
ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਮੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ
ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚੌਮਸਕੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ
ਚੌਮਸਕੀ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਵਾਕ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਵਾਕਾਂ ਅਤੇ
ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੌਮਸਕੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਵਿਆਕਰਣ ਕਿਹਾ ਹੈ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਬੱਚੇ ਇਹਨਾਂ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ
ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਕ ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਸਿਹਤ
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਜਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ
ਵਿਕਾਸ ਓਨਾ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ।
ਬੁੱਧੀ
ਹਾਰਲੌਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਚ ਆਈਕਿਊ ਵਾਲੇ
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਘੱਟ ਆਈਕਿਊ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟਰਮਨ, ਫਿਸ਼ਰ ਅਤੇ ਯਾਂਬਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ
ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਸਾਥੀਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ
ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਉਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਅਤੇ ਸੁਣਦੇ
ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵੀ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ
ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੌਖਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਘਰੇਲੂ ਆਕਾਰ
ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲੋਂ
ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰ
ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਜਨਮ
ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕਈ ਬੱਚੇ
ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ
ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਗਲਤ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰੇਗਾ।
ਦੋ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਦ
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਪਿਤਾ ਹਿੰਦੀ
ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਣਾਅ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਅਕਤੀਤਵ
ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਸਰਗਰਮ, ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ
ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ
ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਅਤੇ ਸਮਾਜ
ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ
ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਧੀ
ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ
ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ
ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਢੰਗ
ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਰ
·
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ
ਸਵਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
·
ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ
ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ
ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋ
ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
·
ਭਾਸ਼ਾਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ
ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹੇਠ
ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ:
ਆਵਾਜ਼
ਤਬਦੀਲੀ - ਅਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਨ -
ਹਕਲਾਨਾ
ਤੁਤਲਾਨਾ -
ਤੇਜ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬੋਲੀ
·
ਇਹ ਉਦਾਹਰਣ
ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ
ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਕੂਲ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚ ਸਕੋ।
ਕਈ ਕਾਰਕ ਤੁਹਾਡੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਸੜਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਘੰਟੇ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਘਣਤਾ, ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਆਦਿ।
·
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ
ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਵੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰ (THOUGHT)
ਸੋਚ / ਵਿਚਾਰ ਇੱਕ
ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਦੋਂ
ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ
ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੋਚਣਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਸੋਚਣਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਬਣਤਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਕਲਪਾਂ
ਅਤੇ ਤਰਕ।
ਸੰਕਲਪਨਾ (CONCEPT)
·
ਸੰਕਲਪਨਾ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ। ਸੰਕਲਪ ਵਸਤੂਆਂ,
ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
·
ਸੰਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ
ਚੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁੱਸਾ, ਡਰ, ਅਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ
ਵੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ
ਬਿਹਤਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਾੜਾ, ਆਦਿ।
·
ਸੰਕਲਪਨਾ ਮਾਨਸਿਕ
ਬਣਤਰ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
·
ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ,
ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵਸਤੂਆਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮੂਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
·
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ,
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸੇਬ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦੇ
ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਉਤੇਜਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀ
ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਤਰਕ (ARGUMENT)
· ਤਰਕ (ARGUMENT) ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ
ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਕ ਤਰਕਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
· ਇਹ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ
ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ।
·
ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ
ਸਟੋਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਤਰਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਆਗਮਨ(INDUCTIVE) ਅਤੇ ਨਿਗਮਨ (DEDUCTIVE) ।
·
ਨਿਗਮਨ (DEDUCTIVE) ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਥਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਗਮਨ(INDUCTIVE) ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਪਲਬਧ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢ ਕੇ
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
·
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਗਿਆਨਕ
ਤਰਕ ਪ੍ਰੇਰਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕ, ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਰਤਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਨਿਯਮ ਹਨ।
·
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ,
ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜੇ
ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਤਨ (CREATIVE THOUGHT)
·
ਰਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਤਕਨੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ
ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਤੱਥ, ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਵਸਤੂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
·
ਰਚਨਾਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਖੋਜ, ਕਾਢ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਪਸਾਰੀ ਚਿੰਤਨ (DIVERGENT THINKING) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ
ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
·
ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਬਣਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
·
ਇਹ ਸੋਚ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖਿਡਾਰੀ
ਹੋਵੇ, ਡਾਕਟਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ । ਇਹ ਸੋਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ
ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ (PROBLEM SOLVING)
· ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ
ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਅਸੀਂ ਸਧਾਰਨ ਤੋਂ ਲੈ
ਕੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ
ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਨੂੰ
ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
· ਜੇਕਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਸਰੋਤ ਉਪਲਬਧ
ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਕਲਪਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣੇ ਪੈਣਗੇ।
·
ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ
ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ
ਅਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਫੈਸਲੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ (ਮਨ) ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ (ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਮਦਦ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਖ਼ਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ
ਚੰਗੇ ਅੰਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨਾ
ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਸੋਚ ਹੈ।
ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨਤਾ
·
ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ
ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਰਣਨੀਤੀ/ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਜਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ
ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ
ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
·
ਇਹ ਪੈਟਰਨ ਉਦੋਂ ਵੀ
ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ,
ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਉਹੀ ਰਣਨੀਤੀ/ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ
ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ
ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
·
ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ
ਵਰਤ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ,
ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਕਠੋਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮੱਸਿਆ
ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ
ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਪਿਛਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ
'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ
ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ: ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਚ ਦਾ ਆਧਾਰ: ਜਿਆਦਾਤਰ ਸੋਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦੋ-ਤਰਫਾ ਸੰਬੰਧ: ਸੋਚ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸੋਚ ਨੂੰ।
ਵਿਕਾਸਕਾਰੀ ਰੂਪ: ਬੱਚੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ
1. ਪਿਆਜੇ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (Piaget)
ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸਕਾਰੀ ਪੜਾਅ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਸੋਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
2. ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (Vygotsky)
ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ।
"ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਸ਼ਾ" (Inner Speech) ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3. ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤ (Linguistic Relativity — Sapir-Whorf Hypothesis)
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਅਰਥ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਨੁਭਵ ਦਿਓ।
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲਚਾਲ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਚਰਚਾ ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।
ਸੋਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਲਾਈ ਅਹਿਮ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਜੋੜੋ।
TET ਪਰੀਖਿਆ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਿੰਦੂ
ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੋਚ ਦਾ ਦੋ-ਤਰਫਾ ਰਿਸ਼ਤਾ।
ਪਿਆਜੇ ਤੇ ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ।
Inner Speech (ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ।
Sapir-Whorf ਸਿਧਾਂਤ।
ਸਿੱਖਣ-ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ।
ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਚ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(A) ਕੇਵਲ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ
(B) ਕੇਵਲ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਨਾਲ
(C) ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ
(D) ਕੇਵਲ ਜਨਮਜਾਤ ਤਾਕਤ ਨਾਲ
Answer: (C)ਪ੍ਰਸ਼ਨ: "Inner Speech" ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤੀ?
(A) ਪਿਆਜੇ
(B) ਵਿਗੋਤਸਕੀ
(C) ਸਕਿਨਰ
(D) ਚੌਮਸਕੀ
Answer: (B)ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ?
(A) ਸਪੀਅਰ-ਵੋਰਫ਼
(B) ਪਿਆਜੇ
(C) ਵਿਗੋਤਸਕੀ
(D) ਪਾਵਲੋਵ
Answer: (A)
