ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

 ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਿਊਰੀਆਂ (TET ਲਈ)

 

1. ਪਿਆਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Jean Piaget)

• ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚ ਚਾਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
1. ਸੰਵੇਦਨ-ਗਤੀ (0–2 ਸਾਲ) → ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
2. ਪ੍ਰੀ-ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (2–7 ਸਾਲ) → ਪ੍ਰਤੀਕ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਪਨਾ।
3. ਕੰਕਰੀਟ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (7–11 ਸਾਲ) → ਤਰਕ, ਵਰਗੀਕਰਨ, ਸੰਰਖਣ।
4. ਫਾਰਮਲ ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ (11+ ਸਾਲ) → ਅਭਾਵਕ ਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸੋਚ।

---

2. ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦੀ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਥਿਊਰੀ (Lev Vygotsky)

• ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
• ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ:
• ZPD (Zone of Proximal Development) → ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
• Scaffolding → ਅਧਿਆਪਕ/ਸਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ।
• ਭਾਸ਼ਾ ਸੋਚ ਦਾ ਅਧਾਰ।

---

3. ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਥਿਊਰੀ (Lawrence Kohlberg)

• ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ 3 ਪੱਧਰ:
1. ਪੂਰਵ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਸਜ਼ਾ-ਇਨਾਮ)
2. ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਯਮ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ)
3. ਉਪਰ-ਪੰਪਰਾਗਤ (ਨਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਧਾਂਤ)

---

4. ਐਰਿਕਸਨ ਦੀ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਥਿਊਰੀ (Erik Erikson)

• ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ।
• ਸਕੂਲੀ ਉਮਰ (6–12 ਸਾਲ): Industry vs Inferiority → ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੜਾਅ।

---

5. ਬਰੂਨਰ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Jerome Bruner)

• ਬੱਚਾ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
• ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੜਾਅ:
1. Enactive (ਕਿਰਿਆ-ਆਧਾਰਤ)
2. Iconic (ਚਿੱਤਰ-ਆਧਾਰਤ)
3. Symbolic (ਭਾਸ਼ਾ-ਆਧਾਰਤ)

---

6. ਬੈਂਡੂਰਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ ਥਿਊਰੀ (Albert Bandura)

• ਬੱਚੇ ਦੇਖਕੇ ਤੇ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
• Bobo Doll ਪ੍ਰਯੋਗ।
• Modeling, Self-efficacy, Vicarious learning।

---

7. ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (Edward Thorndike – Connectionism)

• Trial & Error Learning।
• ਕਾਨੂੰਨ:
• ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Effect)
• ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Readiness)
• ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ (Law of Exercise)

---

8. ਪਾਵਲੌਵ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Ivan Pavlov)

• ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ।
• ਘੰਟੀ + ਖਾਣਾ → ਲਾਰ।
• ਆਦਤਾਂ, ਡਰ, ਫੋਬੀਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ।

---

9. ਸਕਿਨਰ ਦੀ ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (B.F. Skinner)

• ਸਿੱਖਣ ਮਜ਼ਬੂਤੀ (reinforcement) ਤੇ ਨਿਰਭਰ।
• Positive reinforcement, Negative reinforcement, Punishment।
• ਕਲਾਸਰੂਮ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ।

---

10. ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਥਿਊਰੀ (Howard Gardner)

• ਇਕੱਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
• 8 ਕਿਸਮਾਂ:
• ਭਾਸ਼ਾਈ, ਗਣਿਤੀ, ਸਥਾਨਿਕ, ਸੰਗੀਤਕ, ਸਰੀਰਕ, ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ, ਕੁਦਰਤੀ।

---

11. ਮੈਸਲੋ ਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤ (Abraham Maslow)

• Hierarchy of Needs:
1. ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ (ਖਾਣਾ, ਪਾਣੀ)
2. ਸੁਰੱਖਿਆ
3. ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧ
4. ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ
5. ਆਤਮ-ਸਾਕਾਰਤਾ (Self-Actualization)

---

12. ਬਲੂਮ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ (Benjamin Bloom – Bloom’s Taxonomy)

• ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ:
• Cognitive (ਗਿਆਨ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Affective (ਭਾਵਨਾ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Psychomotor (ਕੌਸ਼ਲ-ਆਧਾਰਿਤ)
• Cognitive ਵਿੱਚ 6 ਪੱਧਰ: ਯਾਦ → ਸਮਝ → ਲਾਗੂ → ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ → ਮੁਲਾਂਕਨ → ਰਚਨਾ।

---

ਸੰਖੇਪ ਟੇਬਲ (TET ਰਿਵਿਜ਼ਨ ਲਈ)

ਥਿਊਰੀ	ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ	ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ
ਜ਼ਿਹਨੀ ਵਿਕਾਸ	Piaget	ਸੋਚ ਦੇ 4 ਪੜਾਅ
ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ	Vygotsky	ZPD, Scaffolding
ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ	Kohlberg	3 ਪੱਧਰ
ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ	Erikson	ਜੀਵਨ ਦੇ 8 ਪੜਾਅ
ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ	Bruner	Spiral curriculum
ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਣ	Bandura	ਮਾਡਲਿੰਗ, ਅਨੁਕਰਨ
ਕਨੈਕਸ਼ਨਿਜ਼ਮ	Thorndike	Trial & Error, ਕਾਨੂੰਨ
ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ	Pavlov	ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ
ਓਪਰੇਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ	Skinner	Reinforcement & Punishment
ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ	Gardner	8 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ
ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਹਾਇਰਾਰਕੀ	Maslow	ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਪਿਰਾਮਿਡ
ਬਲੂਮ ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ	Bloom	ਸਿੱਖਣ ਦੇ 3 ਖੇਤਰ

---

Quick Table (for TET Revision)

Theory	Psychologist	Key Idea
Cognitive Development	Piaget	4 stages of thinking
Socio-Cultural	Vygotsky	ZPD, scaffolding
Moral Development	Kohlberg	3 levels, 6 stages
Psychosocial	Erikson	8 stages of life
Discovery Learning	Bruner	Spiral curriculum
Social Learning	Bandura	Observation, modeling
Connectionism	Thorndike	Trial & error, laws of learning
Classical Conditioning	Pavlov	Learning by association
Operant Conditioning	Skinner	Reinforcement, punishment
Multiple Intelligences	Gardner	8 intelligences
Hierarchy of Needs	Maslow	Motivation pyramid
Bloom’s Taxonomy	Bloom	Learning objectives

 

TOPIC -27 Personality - Concept, Determinants, Assessment

TOPIC -27

Personality - Concept, Determinants, Assessment

(ਸ਼ਖਸੀਅਤ - ਧਾਰਨਾ, ਨਿਰਧਾਰਕ, ਆਕਲਨ)

 

 

 

ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਸੀਂ ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੇ ਕੁਝ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸਾਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰੇਕ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਾਡੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ। ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ, ਬੌਧਿਕ, ਭਾਵਾਤਮਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰਾਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਅਨੁਭਵਾਂ, ਆਦਤਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਅਭਿਲਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਰੁਚੀਆਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

1. ਸ਼ਬਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ --Personality ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਤਪਤੀ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'Persona' ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਮੁਖੋਟਾ' ਜੋ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਾ ਪਹਿਨਤੇ ਸਨ। ਪਰ 'Personality ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸੰਕੀਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।

2. ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ-ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ, ਹਰਕਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ।

4. ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰ - ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹਨ-

(i) ਇੱਦ—ਇਹ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਅਨੈਤਿਕ, ਤਰਕਹੀਣ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਵਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

(ii) ਅਹੰ—ਇਹ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਤਾ, ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਤਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇੱਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਹੰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

(iii) ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਹੰ—ਇਹ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੰਮ ਅਹੰ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਭ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਰਾਇਡ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇੱਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਜੇ ਇੱਦ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਹੰ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਕੁ-ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।

5. ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਚਾਰ - ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਭਾਵਾਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭਾਵ, ਵਿਚਾਰ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਆਦਰਸ਼, ਰੁਚੀਆਂ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਅਨੁਭਵ, ਆਦਤਾਂ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਲਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।"

ਵੁਡਵਰਥ ਨੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ “ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਤੱਤ, ਆਯਾਮ ਜਾਂ ਪਹਿਲੂ-

1. ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ- ਸਰੀਰਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ, ਆਕਾਰ, ਭਾਰ, ਆਵਾਜ਼, ਨਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲੰਬਾ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਰੂਪਵਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਖਿੱਚਵੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਅਰੋਗ ਸਰੀਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

2. ਬੌਧਿਕ ਤੱਤ- ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਕਲਪਨਾ, ਵਿਚਾਰ, ਤਰਕਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਰੀਖਣ, ਨਿਰਨਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਧਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ, ਸਮਾਯੋਜਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਚਿਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵੱਲ ਵਧੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯਤਰਣ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਚਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵੱਧਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

3. ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਤੱਤ- ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਂ ਹੈ। ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਗਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਸੁਭਾਅ ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਰਮੁੱਖੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ, ਖੁਸ਼, ਉਦਾਸ, ਨਿਡਰ ਜਾਂ ਕਾਇਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਰ ਸਤਰਾਵੀ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

4. ਸਮਾਜਿਕ ਤੱਤ- ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਹਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਯੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਣਸਾਰ ਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

5. ਸੰਕਲਪਾਤਮਿਕ ਤੱਤ- ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਰੁਚੀਆਂ, ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਯੋਜਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ।

6. ਨੈਤਿਕ ਤੱਤ- ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸਦੇ ਨੈਤਿਕ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਦੁਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨੈਤਿਕਤਾ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ।

TOPIC -26 National Education Policy 2020

 TOPIC -26

National Education Policy 2020

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020

 

 

ਨੀਤੀ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ, ਸੰਗਠਨ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਖਾਸ ਟੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨੀਤੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀ ਆਈ-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀਆਂ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, 1968

ਇਹ ਨੀਤੀ ਕੋਠਾਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ (1964-66) ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1967 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਪਰੂ ਕਮੇਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ।

ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਖਰੜੇ 'ਤੇ CABE ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 1968 ਲਈ NPI ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 1968 ਲਈ NPI ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

·       ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

·       ਇਸ ਤਹਿਤ, ਸਹੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਨਵੀਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।

·       ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀ, 1986

·       ਖੜੋਤ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ, ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, 1986 ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

·       ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਂਡੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ।

·       ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

·       ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚ।

·       ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ-ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

·       ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀਕਰਨ।

·       ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਆ: ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਾਂਝਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ) 1992

1992 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

NPE 1992 ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

·       ਇਸ ਤਹਿਤ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

·       ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਪਲੈਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ; ਅਰਥਾਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ JEE, AIEEE ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ 'ਤੇ SLEEE।

·       ਇਸ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ AIEEE ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, 2020

·       ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 29 ਜੁਲਾਈ, 2020 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, 2020 ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 34 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, 1986 ਦੀ ਥਾਂ ਲਵੇਗੀ।

·       ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਜੂਨ 2017 ਵਿੱਚ ਇਸਰੋ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਕੇ. ਕਸਤੂਰੀਰੰਗਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਮਈ 2019 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਦਾ ਖਰੜਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 29 ਜੁਲਾਈ, 2020 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 1968, 1986 ਅਤੇ 2020 ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, 2020 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ

·       ਇਸ ਨੀਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਹੁਨਰ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ, ਸਮਾਨਤਾ, ਗੁਣਵੱਤਾ, ਕਿਫਾਇਤੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਬਣੀ, ਇਹ ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਏਜੰਡਾ 2030 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

·       ਇਹ ਨੀਤੀ ਮੌਜੂਦਾ 10+2 ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ 5+3+3+4 ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 3 ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੋਵੇ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, 3 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ 10+2 ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

·       ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਢਾਂਚਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 3-8, 8-11, 11-14, ਅਤੇ 14-18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚਾ 5+3+3+4 ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੋਵੇਗਾ।

·       ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਫੰਡ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਜ਼ੋਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ "ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਫੰਡ" ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਜ਼ੋਨ" ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

·       ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਆਰ-ਨਿਰਧਾਰਨ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੇਂਦਰ (NAC), ਜਿਸਨੂੰ PARAKH ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI)-ਅਧਾਰਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

·       ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 2035 ਤੱਕ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਦਾਖਲਾ ਅਨੁਪਾਤ 50% ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ 3.5 ਕਰੋੜ ਨਵੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।

·       ਨੀਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਕੋਰਸਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਲਟੀਪਲ ਐਂਟਰੀ ਅਤੇ ਐਗਜ਼ਿਟ ਸਿਸਟਮ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਛੱਡ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਡਿਗਰੀ ਜਾਂ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

·       ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਕਾਂ ਜਾਂ ਕ੍ਰੈਡਿਟਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਕ੍ਰੈਡਿਟ (ABC) ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।

·       ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਐਮ.ਫਿਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

·       ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਕਮਿਸ਼ਨ (HECI) ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਚਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:

Ø  ਨਿਯਮਨ ਲਈ - ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕੌਂਸਲ (NHERC)

Ø  ਮਨੁੱਖੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ - ਜਨਰਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ (GEL)

Ø  ਫੰਡਿੰਗ ਲਈ - ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕੌਂਸਲ (HEGL)

Ø  ਮਾਨਤਾ ਲਈ - ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (NAC)

·       ਇਹ ਨੀਤੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈਆਈਟੀ ਅਤੇ ਆਈਆਈਐਮ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (MERU) ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

·       ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਫੋਰਮ (NETF) ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ, ਮੁਲਾਂਕਣ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

·       ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਦਾਖਲਾ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ। ਔਨਲਾਈਨ ਕੋਰਸ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੰਡਾਰ, ਖੋਜ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ, ਬਿਹਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ (MOOC) ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ-ਅਧਾਰਤ ਮਾਨਤਾ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਉਪਾਅ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਇਨ-ਕਲਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

·       ਮੁੱਢਲੀ ਸਾਖਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਬਾਲਗ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, 2030 ਤੱਕ 100% ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।

·       ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਈ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਡੀਪੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਗੀਆਂ। (ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ, ਜੀਡੀਪੀ) ਨੂੰ 6% ਤੱਕ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।