TOPIC – 13 Formulating Appropriate Questions for Assessing Readiness Levels of Learners; for Enhancing Learning & Critical Thinking in the Classroom & Assessing Learner Achievement (ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਤੱਤਪਰਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ; ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਆਕਲਨ)

 TOPIC – 13 Formulating Appropriate Questions for Assessing Readiness Levels of Learners; for Enhancing Learning & Critical Thinking in the Classroom & Assessing Learner Achievement

(ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਤੱਤਪਰਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ; ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਆਕਲਨ)

 

 

ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ (EVALUATION OF ACHIEVEMENTS)

·       ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਗਰੇਡਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

·       ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਮੁੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਸਿੱਧੇ ਗਰੇਡਿੰਗ ਦੇ ਪੰਜ ਅੰਕ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰੇਡ	ਨਤੀਜਾ	ਅੰਕ (ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਿੱਚ)
A+	(EXTRAORDINARY)	90% - 100%
A	ਸ਼ਾਨਦਾਰ(EXCELLENT)	75%-89%
B	ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ(VERY GOOD)	56% 74%
C	ਚੰਗਾ(GOOD)	35%-55%
D	ਔਸਤ(AVERAGE)	35% ਤੋਂ ਘੱਟ

·       ਬੱਚੇ ਦਾ ਗ੍ਰੇਡ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਰਡ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਾਂ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਵਹਾਰ ਸੂਚਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

·       ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਦਾਨ, ਉਪਚਾਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਠੋਸ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੇਟਿੰਗ ਸਕੇਲ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੈਸਟ

·       ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੈਸਟਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

·       ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਤਕਨੀਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ।

·       ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੈਸਟ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

1. ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੈਸਟ: ਇਹ ਟੈਸਟ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪੀਰੀਅਡਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

2. ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੈਸਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੈਸਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਲਾਸਰੂਮ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

·       ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਚਿੰਗ ਜਾਂ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ

·       ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਫੀਡਬੈਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

·       ਸੈਡਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਫੀਡਬੈਕ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।"

·       ਬਲੈਕ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਕਸਰ ਅਕਸਰ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੁਲਾਂਕਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"

·       ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਖਿਕ ਸਵਾਲ, ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ, ਕੁਇਜ਼ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹਨ।

ਫਾਰਮੇਟਿਵ ਅਸੈਸਮੈਂਟ ਗਰੇਡਿੰਗ ਸਕੇਲ
ਸਕੋਰ	ਸੀਰੀਜ਼ ਗ੍ਰੇਡ	ਸੀਮਾ ਬਿੰਦੂ(ਗ੍ਰੇਡ ਪੁਆਇੰਟ)
91-100	A1	10
81-90	A2	9
71-80	B1	8
61-70	B2	7
51-60	C1	6
41-50	C2	5
33-40	D	4
21-32	E1	3
00-20	E2	2

·       ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ, ਕੰਮ ਦੇ ਤਜਰਬੇ, ਕਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ 5-ਪੁਆਇੰਟ ਪੈਮਾਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰੇਡ ਏ, ਏ, ਬੀ, ਬੀ, ਸੀ ਆਦਿ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਵੇਰਵੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਾਰਡ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ

·       ਬੱਚੇ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ? ਇੱਕ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜਵਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੈ।

·       ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੌਰਾਨ ਆ ਰਹੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਚੰਗੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ:

1. ਉਦੇਸ਼-ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਉਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ।

2. ਹਦਾਇਤਾਂ: ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਾਸ ਕੰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

3. ਦਾਇਰਾ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਅਤੇ ਖੇਤਰ (ਉੱਤਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

4. ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਜਾਣੀ ਹੈ।

5. ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਰੂਪ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ।

6. ਭਾਸ਼ਾ: ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਪਸ਼ਟ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

7. ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਪੁੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

8. ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

9. ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸਵਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇੰਨੀ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਇਰੇ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਜਵਾਬ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

10. ਮੁੱਲ ਅੰਕ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉਪ-ਭਾਗਾਂ ਲਈ ਮੁੱਲ ਅੰਕ ਜਾਂ ਅੰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

A. ਪੂਰਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

·       ਪੂਰਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ, ਕਈ ਵਾਕਾਂ, ਜਾਂ ਪੈਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ "ਸਾਫ਼ ਉੱਤਰ" ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਲੇਖ ਕਿਸਮ, ਛੋਟੇ ਉੱਤਰ ਕਿਸਮ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰ ਕਿਸਮ।

ਪੂਰਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

1.ਨਿਬੰਧਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

2.ਛੋਟੇ ਉੱਤਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

3.ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

1.ਨਿਬੰਧਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

·       ਨਿਬੰਧਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

·       ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲੇਖ ਟੈਸਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

·       ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਇਹ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ -

·       ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ।

·       ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ।

·       ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ, ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ।

·       ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਮੱਸਿਆ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ।

·       ਤੱਥਾਂ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੋ।

·       ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਵੱਈਆ ਦਿਖਾਓ।

2.ਛੋਟੇ ਉੱਤਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

·       ਲੇਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਲੇਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪਤਾ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

·       ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਫਾਰਮੈਟ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਲੇਖ ਦੋਵੇਂ ਸਵਾਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਜਵਾਬ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਪਿਰਾਮਿਡਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਅਜੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? (ਪ੍ਰਸ਼ਨਯੋਗ)

ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅੰਤਰ ਦੱਸੋ। (ਬਿਰਤਾਂਤ)

3.ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਉੱਤਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

·       ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ-ਜਵਾਬ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਟੈਸਟ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਵੈਧਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

·       ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ-ਜਵਾਬ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ, ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪੁੱਛ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਮਿੰਟ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅੰਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

B. ਤਸਵੀਰ/ਚਿਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (PICTURE BASED QUESTIONS)

·       ਤਸਵੀਰ-ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।

·       ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ?

C. ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (INTERPRETATIVE QUESTION)

·       ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

D. ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ( FILL THE BLANKS)

·       ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

               ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ

1. ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ : ‘Kindergarten' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਫਰੋਬਲ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਹੈ।

ਫਰੋਬਲ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ-

 (i) ਸ਼ਿਸੂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

(ii) ਸ਼ਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਭਾਵ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

(iii) ਸ਼ਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਾਰਥਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

(iv) ਬੱਚਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਖੁਦ ਹੱਥੀਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਲਾਭ-

(i) ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

(ii) ਬਾਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

(iii) ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਤੰਤਰਤਾ (ਆਜ਼ਾਦੀ) 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

(iv) ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

(v) ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਔਰਤ / ਅਧਿਆਪਕਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

(vi) ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

(vii) ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ वे।

2. ਮਾਂਟੇਸਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ : ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮਾਰੀਆ ਮਾਂਟੇਸਰੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਘੱਟ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਝ ਖੇਡ ਆਦਿ ਲਈ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਖੁਦ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਸੱਤ (7) ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਸੀ।

ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ—

(I) ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ

(ii) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ

(iii) ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ

(iv) ਦੈਨਿਕ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ

(v) ਆਤਮ-ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ।

ਮਾਂਟੇਸਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਗੁਣ-

(I) ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

(II) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

(iii) ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਡ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ।

(iv) ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ।

(v) ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।

(vi) ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ।

ਮਾਂਟੇਸਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਔਗੁਣ-

(i) ਇਹ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।

(ii) ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਘੱਟ ਮੌਕੇ ਹਨ।

(iii) ਇਸ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

(iv) ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਸਿੱਖਿਆ।

(v) ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ।

(vi) ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

3. ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ : ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜਾਨ ਡੇਵੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਕਿਲਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਾਨ-ਡੇਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਿੱਖਿਆ ਜੀਵਨ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅਧੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਜੀਵਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

4. ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਵਿਧੀ : ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਸਮਾਜ, ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਣ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਆ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਵਿਧੀ ਦੇ ਪੜਾਅ-

(i) ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ

(ii) ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

(iii) ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ

(iv) ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕਰਨਾ

(v) ਅਸਥਾਈ ਹੱਲ ਦੀ ਰਚਨਾ

(vi) ਹੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ

(vii) ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ

5. ਡਾਲਟਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ : ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਮੋਢੀ ਕੁਮਾਰੀ ਹੈਲੇਨ ਪਾਰਕਹਰਸਟ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਡਾਲਟਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਡਾਲਟਨ ਨਗਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰੀ ਹੈਲੇਨ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇਚਾਰਜ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਉਮਰ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਨ । ਉਸ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਲਟਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮਾਂਟੇਸਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ-

ਡਾਲਟਨ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ-

(i) ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਪਾਠ-ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

(ii) ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਕਾਰਡ 'ਤੇ ਲਿਖ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(iii) ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(iv) ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(v) ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਡਾਲਟਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਗੁਣ-

(i) ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਘਰ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ।

(ii) ਵਿਦਿਆਰਥੀ (ਬੱਚੇ) 'ਖੁਦ ਕਰੋ ਤੇ ਸਿੱਖ' ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(iii) ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗਹਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(iv) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਰਗੀ ਭਾਵਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਡਾਲਟਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਦੋਸ਼-

(i) ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਧੀ ਮਿਹਨਤੀ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਲਾਹੇਬੰਦ ਹੈ ਪਰ ਮੈਦ-ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।

(ii) ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ-ਪੱਖ ਵੱਲ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(iii) ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ-ਕਾਰਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ।

(iv) ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਆਪਸੀ-ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

6. ਆਗਮਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ (inductive method)- ਇਹ ਵਿਧੀ Particular to General (ਖ਼ਾਸ ਤੋਂ ਆਮ ਵੱਲ) ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਮਝਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਫਿਰ ਸਾਧਾਰਨੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਖੋਜਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਗਤੀ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਠੋਸ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

ਆਗਮਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਗੁਣ-

(i) ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖੁਦ ਉੱਤਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

(ii) ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਖੋਜਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਹਨ।

(iii) ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(iv) ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਬਲ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀ चे।

(v) ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਰਲ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।

(vi) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਣ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਗਮਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਔਗੁਣ-

(i) ਇਹ ਬੜੀ ਹੌਲੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

(ii) ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਘੱਟ ਤੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(iii) ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਔਸਤ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(iv) ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ।

(v) ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

7. ਨਿਗਮਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ (deductive method): ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ General to Specific (ਆਮ ਤੋਂ ਖਾਸ) ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖ਼ਾਸ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਆਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਨਿਗਮਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਗੁਣ-

(i) ਅਧਿਆਪਨ-ਕਾਰਜ ਛੇਤੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

(ii) ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(iii) ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(iv) ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ

(v) ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਗਮਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਔਗੁਣ-

(i) ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਛੇਤੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ii) ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਨਾ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਤਜ਼ਰਬਾ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

(iii) ਇਹ ਅਕਾਊ ਵਿਧੀ ਹੈ।

(iv) ਇਹ ਵਿਧੀ ਨਵਾਂ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।