TOPIC -25
National
Curriculum Framework (NCF) 2005
(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਫਰੇਮਵਰਕ (ਐਨਸੀਐਫ) 2005)
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚਾ 2005 ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ
ਦੇ ਲੇਖ "ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ" ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਇੱਕ ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਬਚਪਨ ਦੀ ਕੁੰਜੀ
ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ, ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁਲਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਅਤੇ
ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ
ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਨਵੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਲਚਕਦਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ
ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪੰਜ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕਰਦਾ
ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
·
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ
ਬਾਹਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ।
·
ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ
ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਦਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ।
·
ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ
ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜੋ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇ।
·
ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ
ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਰੱਟੇ-ਰੱਟੇ ਸਿੱਖਣ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਝ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਵੇ।
· ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ/ਵਧਾਇਆ ਜਾਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵ
·
ਇੱਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਸਿੱਖਣਾ ਗਿਆਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਪਲਬਧ ਸਮੱਗਰੀ/ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ
ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
·
ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਟੈਕਸਟ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਜਾਂ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਏਡਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ
ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬਾਰੇ ਸਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
·
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਚਨਾ
(ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ) ਸੜਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੈਲਗੱਡੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ
ਅਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ (ਅਨੁਭਵ) ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਹਕੀਕਤ
(ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
·
ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ
ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਗਿਆਨ-ਨਿਰਮਾਣ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਗਿਆਨ ਸਮੂਹ
ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
·
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾਵਾਂ ਲਈ
ਢੁਕਵੀਂ ਥਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ-ਨਿਰਮਾਣ ਸਿੱਖਣਾ ਹੈ। ਰਚਨਾਤਮਕ
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
·
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੋਧ ਵਿੱਚ
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਗਿਆਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ
ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਰੁੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਬੱਚਾ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਖੁਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
·
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ
ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣਾ ਜੋ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ
ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ
ਜਵਾਬ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ
ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹਨ।
·
"ਸਮਾਰਟ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ" ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ
ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਚਾਹੁੰਦਾ
ਹੈ।
·
ਪੁੱਛਗਿੱਛ, ਖੋਜ, ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ,
ਬਹਿਸ, ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਸੋਚ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ
ਵਿਚਾਰਾਂ/ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ
ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
·
ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ
ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਕੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ
ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
·
ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ
ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ,
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ
ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ ਉਹ ਦੂਜੇ ਲਈ ਆਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
· ਸਾਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ
ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ। ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜਵਾਬਾਂ ਲਈ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈਧ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰਸਪਰ ਕਿਰਿਆ(INTERACTION) ਦਾ ਮੁੱਲ
·
ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਕੁਦਰਤ, ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋਵਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਨਾ, ਖੋਜ ਕਰਨਾ, ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਜਾਂ ਬਾਲਗਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਪੜ੍ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ, ਪੁੱਛਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਕੁਝ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਹੈ।
·
ਸਕੂਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ
ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਹੀਂ)। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
"ਗਿਆਨ" ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
· ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ
ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ/ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ
ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਕਈ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ
ਸਿੱਖਣਾ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਅਮੀਰ
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਕੂਲ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵੇਰਵੇ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚਾ 2005 ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
1 ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਪਿਛਾਖੜੀ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਮਾਪ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼
ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਸ ਭਾਗ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
·
'ਬੋਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖਿਆ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਬੋਝ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ।
·
ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ
ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਟੀਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ
ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
·
ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਗਰਿਕ
ਸਿਰਜਣਾ ਜੋ ਲਿੰਗ ਨਿਆਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਭਿਆਸਾਂ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ
ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ
ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ।
2 ਸਿੱਖਣਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚਾ 2005 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ
ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਭਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ
ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ
ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
·
ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ
ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
· ਬਾਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ
ਅਨੁਭਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ
ਤਰਜੀਹ ਦੇਣਾ। ਬੱਚੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਦਰ
ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
·
ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ
ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮੁਫਤ ਖੇਡਾਂ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਖੇਡਾਂ, ਯੋਗਾ ਆਦਿ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
·
ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ
ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ।
·
ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ
ਵਾਤਾਵਰਣ, ਕੁਦਰਤ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋਵਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ।
·
ਇੱਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਕਲਾਸ
ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਾਠ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਇਕਾਈ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ
ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
·
ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ
ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ
ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ
ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੀਂਹ
ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
·
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ
ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਨਿਰੀਖਣ, ਖੋਜ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹਨ।
3 ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਖੇਤਰ, ਸਕੂਲ ਪੜਾਅ ਅਤੇ
ਮੁਲਾਂਕਣ
ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ, ਗਣਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਲਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ, ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ।
ਇਸ ਭਾਗ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
·
ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈਤਾ ਇੱਕ
ਅਜਿਹਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
·
ਦੋਭਾਸ਼ੀ/ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ
ਯੋਗਤਾ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਿਆਪਕ ਸੋਚ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ
ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
·
ਭਾਸ਼ਾਈ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ
ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
·
ਗਣਿਤਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਣਿਤਿਕ ਯੋਗਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਗਣਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ
ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਵਰਗੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
·
ਗਣਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ
ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਤਰਕਪੂਰਨ ਸੋਚਣ, ਅਮੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ
ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
·
ਵਿਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ
ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਫੈਲਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
·
ਉੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
·
ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ
ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਸੁਹਜ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਮਝ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ
ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
·
ਦਸਤਕਾਰੀ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦਨ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
· ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਫਾਈ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ
ਵਿਹਾਰਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
·
ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ
ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਦਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
·
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ
ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ
ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਸਹੀ ਕੀ ਹੈ? ਗਲਤ ਕੀ ਹੈ? ਆਦਿ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ।
·
ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਮੁੱਖ
ਉਦੇਸ਼ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ।
·
ਸਵੈ-ਸਿਖਲਾਈ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਗੁਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
·
ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੜਾਅ
'ਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4.ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਇੱਕ ਯੋਗ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ,
ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਭਾਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
·
ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਭੌਤਿਕ
ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਲਾਸ ਦਾ ਆਕਾਰ
ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ
ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਨੁਪਾਤ 1:30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।
·
ਸਕੂਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ
ਸਿਰਜੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
·
ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ
ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ
ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
·
ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਜਿਹਾ
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਵੀ ਵਧਾਏ।
·
ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ
ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਣੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਣ।
5. ਵਿਵਸਥਿਤ ਸੁਧਾਰ
ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਆ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੁਧਾਰ, ਬਾਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਭਾਈਵਾਲੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਸ ਭਾਗ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
· ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ
ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ।
·
ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ
ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚਕਾਰ
ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
·
ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਸ
ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਖੇਡਦੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖ ਸਕੇ।
·
ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ, ਇਸਦੇ ਬਹੁਲਵਾਦੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਪਛਾਣ,
ਲਿੰਗ, ਸਮਾਨਤਾ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ
ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
·
ਕਾਰਜ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਧਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੂਝਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ।
6. ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
·
ਸਾਡੀ ਅੱਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸੀਮਤ "ਪਾਠ ਯੋਜਨਾ" 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਰਕਸ਼ੀਲ "ਵਿਵਹਾਰ"
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ
ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ
ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, "ਨਤੀਜਿਆਂ" 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬੱਚੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਧੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਯਾਦ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
·
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ
ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ।
·
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਣਿਤ, ਵਿਗਿਆਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ
ਲਈ ਹੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।
·
ਇੱਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਨੂੰ
ਦੇਖਣ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਪ੍ਰੀਖਿਅਕ ਅਤੇ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
·
"ਗਤੀਵਿਧੀ" ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰਬਰਟੀਅਨ ਪਾਠ
ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ
ਹੋਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ "ਸਬਕ" ਵਿੱਚ
"ਨਤੀਜਿਆਂ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
· ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਾ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ
ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ
ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ। ਗਿਆਨ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਅੰਤ
ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਤੀ 'ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲੰਬਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ
·
ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ,
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀਜ ਦਾ ਉਗਣ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਅ, ਜਾਂ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪੈਕ ਕਰਨ ਦੀ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ।
·
ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਸਰਤ
ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਓ ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਟਕ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੰਚਨ ਕਰਨਾ।
·
ਬੱਚੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਨੁਭਵ
'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ
ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਭੇਦਭਾਵ, ਜਾਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਖੇਡ)।
·
ਕੁਝ ਬਣਾਓ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪੁਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਇੱਕ ਯੰਤਰ।
·
ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਧਿਆਪਕ ਚਰਚਾਵਾਂ, ਭਾਸ਼ਣਾਂ, ਲਿਖਣ, ਡਰਾਇੰਗ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਬੱਚੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
·
ਅਧਿਆਪਕ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ
ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਜੋੜ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
7 ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
· ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ
ਨਿਯਮ (ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ) ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ "ਚੰਗਾ" ਅਤੇ
"ਢੁਕਵਾਂ" ਵਿਵਹਾਰ ਕੀ ਹੈ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਅਕਸਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲਗ
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ (ਅਕਸਰ ਖੇਡ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ) ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰੀ
ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ "ਨਿਗਰਾਨੀ" ਅਤੇ "ਨਿਗਰਾਨੀਕਾਰ" ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੰਮ
ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ। ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
· ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ
ਜਾਂ ਇਸ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਕਾਸ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ 'ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਘੱਟ ਹੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ।
· ਅੱਜ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ, ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਖਿਕ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ
ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਕੂਲ ਆਪਣੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਲੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ
ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਾਪੇ ਵੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੈ।
· ਇਹ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ
ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਅਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ
ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤਰਕ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ
ਸਾਡੇ ਵਿਦਿਅਕ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ।
· ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ
ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਪਤਾ ਹੋਵੇ', ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ
ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
· ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ
ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਕਲਾਸਰੂਮ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ" ਅਤੇ "ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ" ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
· ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ
ਦੀ ਕਦਰ ਅਤੇ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ।
·
ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਜਿਹਾ
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਵਧਾਏ।
·
ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ
ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ,
ਚੋਣ ਅਤੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ
ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ।
·
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੱਚੇ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਜ਼ਾਬਤੇ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਣਗੇ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਵਿਕਸਤ
ਕਰਨਗੇ।
·
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ
ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ
ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਆਸਾਨ ਹੋਵੇ। ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ
ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਕੋਈ ਚੰਗਾ
ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ,
ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਕਸਰ 'ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੇ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ' 'ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀ ਜੀਵੰਤਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇ ਨਾ ਕਿ
ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਕਲਾਸਰੂਮ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ।
·
ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸਕੂਲ
ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕੌਂਸਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਚੁਣਨ
ਲਈ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ
ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
8 ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼
·
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਟੀਚੇ
ਵਿਆਪਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹਨ ਜੋ ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ
ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਟੀਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ
ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
·
ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਾਸ ਸਮੇਂ
ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ
ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
·
ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼
ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ
ਰਚਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ "ਵਿਦਿਅਕ" ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਕਲਾਸਰੂਮ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਯੋਗਤਾਵਾਦ ਤੱਕ ਘਟਾਏ।
·
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਟੀਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਟੀਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ
ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
·
ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ
ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
- ਪਹਿਲਾਂ, ਖਾਸ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਨੇੜਿਓਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਕਿ ਟੀਚੇ ਤੱਕ
ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ
ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਦੂਜਾ, ਇਹ ਪਿਛਾਖੜੀ ਉਸ ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।
- ਤੀਜਾ, ਇਹ ਚੋਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
·
ਸਕੂਲ, ਕਲਾਸਰੂਮ, ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਦਿਅਕ ਸਥਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹਨ
ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਦਿਅਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ
ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ
ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਲਾਸਰੂਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
· ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਾਜਿਕ
ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਅਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ
ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਲੋਕਤੰਤਰ,
ਸਮਾਨਤਾ, ਨਿਆਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਵਰਗੇ ਮੁੱਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ।
·
ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ
ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ
ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
·
ਸੋਚ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੇ, ਮੁੱਲ-ਅਧਾਰਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ।
·
ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ
ਸਮਝ, ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ
ਨਾਲ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
· ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ
ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
No comments:
Post a Comment
THANKYOU FOR CONTACT. WE WILL RESPONSE YOU SOON.